ประสิทธิภาพของ Bacillus spp. ในหัวเชื้อจุลินทรีย์ (ปม.1) ในการควบคุมปริมาณเชื้อก่อโรคกุ้งตับวายอย่างเฉียบพลัน (AHPND: Vibrio parahaemolyticus) ในบ่อดิน

บทคัดย่อ

อุตสาหกรรมการผลิตกุ้งทะเลของไทยได้รับผลกระทบจากการระบาดของโรคตับวายเฉียบพลันหรือกลุ่มอาการตายด่วน (EMS) มาตั้งแต่ปลายปีพ.ศ. 2555 จนถึงปัจจุบัน ทำให้ผลผลิตกุ้งทะเลจากการเพาะเลี้ยงลดลงอย่างมาก จากประมาณ 480,000 ตันในปี 2555 มาเป็น 256,000 ตันในปี 2556 และในรอบการผลิตกุ้งประมาณ 5 เดือนแรกของปี พ.ศ. 2557 ประเทศไทยมีผลผลิตกุ้งทะเลจากการเลี้ยงเพียง 70,000 ตัน ส่งผลกระทบต่อเกษตรกรผู้เพาะเลี้ยงกุ้งทะเล และภาคการส่งออกของประเทศเป็นอย่างมาก Lightner et al. (2013) ได้เสนอผลการวิจัยอธิบายสาเหตุที่ทำให้กุ้งตายด่วน โดยพบอาการตับวายเฉียบพลัน (Acute Hepatopancreatic Necrosis) ที่เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Vibrio parahaemolyticus ซึ่งเป็นสายพันธุ์ที่ก่อให้เกิดโรค EMS มีสารพันธุกรรมที่อยู่นอกโครโมโซมเรียกว่า พลาสมิด (plasmid) ที่สร้างสารพิษและปล่อยออกมาทำลายเซลล์ของตับ/ตับอ่อน (hepatopancreas) ของกุ้ง เมื่อตับ/ตับอ่อน ถูกทำลายทำให้กุ้งอ่อนแอ ป่วยและตาย หรือกุ้งติดเชื้อได้รับสภาวะเครียดเนื่องจากการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมโดยเฉพาะเมื่อนำมาเลี้ยงในบ่อดินมักจะเกิดขึ้นในช่วง 30 วันหลังจากปล่อยกุ้งลงเลี้ยง จึงเรียกโรคที่ทำให้เกิดอาการตายด่วน (EMS) ว่าเป็นโรคตับวายเฉียบพลัน (Acute Hepatopancreatic Necrosis Disease : AHPND) ผลการเฝ้าระวังและเก็บข้อมูลในบ่อดินที่มีความเสี่ยงต่อการเกิด EMS ความหมักหมมที่บริเวณพื้นบ่อ การสะสมของสารอินทรีย์พบการปนเปื้อนของเชื้อ Vibrio parahaemolyticus (กรมประมง, 2557) กุ้งทะเลเป็นผลิตภัณฑ์อาหารทะเลที่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจของประเทศไทยชนิดหนึ่ง ไทยเป็นผู้ส่งออกกุ้งรายใหญ่ในตลาดทั่วโลก ระหว่างปี 2556-2562 ธนิตและคณะ (2559) รายงานว่าสาเหตุหลักที่ทำให้การผลิตและการส่งออกลดลงคือ การจัดการด้านคุณภาพน้ำ ตะกอนดินพื้นดินก้นบ่อ และปัญหาด้านโรคซึ่งในปัจจุบันโรคตายด่วนที่เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Vibrio parahaemolyticus (Tran et al., 2013) จุลินทรีย์ ปม.1 เป็นจุลินทรีย์ที่เริ่มผลิตตั้งแต่ปี 2551 โดยนักวิชาการของกรมประมงและสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย โดยมีวัตถุประสงค์นำมาใช้ในการปรับสภาพน้ำหรือช่วยย่อยสลายสารอินทรีย์ก้นบ่อและเป็นที่นิยมและเป็นที่รู้จักมากขึ้นเรื่อยๆ โดยหัวเชื้อจุลินทรีย์ ปม. 1 ประกอบด้วยจุลินทรีย์บาซิลลัส (Bacillus spp.) 3 ชนิด คือ Bacillus subtilis, B. megaterium และ B. licheniformis ซึ่งจุลินทรีย์ทั้ง 3 ชนิด มีความสามารถหรือคุณสมบัติต่างกัน ที่สามารถนำไปใช้ในการย่อยสลายสารอินทรีย์ในบ่อเลี้ยงกุ้ง สมพร (2535) และยังใช้เป็นโพรไบโอติกโดยการผสมลงไปในอาหารกุ้งเพื่อกระตุ้นให้เกิดภูมิคุ้มกันและต้านทานโรคที่เกิดจากแบคทีเรียก่อโรคในกุ้งขาวแวนนาไม และสามารถช่วยลดความเสี่ยงจากการเกิดโรคตายด่วนได้ (ชัยวุฒิและคณะ, 2558) และจากบทความของสถาบันวิจัยและการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่งสงขลาเรื่องการเลี้ยงกุ้ง กั้ง จุลินทรีย์ปม.1 ดีอย่างไร จึงต้านภัยEMS (http://www.nicaonline.com,2559) ได้รายงานข้อมูลเกี่ยวกับคุณสมบัติของ Bacillus spp. ดังนี้1. Bacillus subtilis ผลิตเอนไซม์หลายชนิดทำให้บ่อเลี้ยงมีเอนไซม์สำหรับย่อยสลายสารอินทรีย์ ซึ่งตกค้างที่ก้นบ่ออย่างเพียงพอ และ B. subtilis ยังผลิตแบซิทราซิน (bacitracin) ซึ่งเป็นสารต้านจุลชีพที่ยับยั้งเชื้อโรคได้หลายชนิด และเป็นสารเร่งการเจริญเติบโตของกุ้ง เป็นพวกโพรไบโอติกเมื่อกุ้งกินเข้าไปจะมีประโยชน์ การทำงานของ B. subtilis จะย่อยสลายสารอินทรีย์ที่เกิดจากเศษอาหารและการขับถ่ายของเสียของกุ้งให้กลายเป็นแอมโมเนีย และแอมโมเนียเหล่านี้จะเปลี่ยนเป็นไนไตรต์และไนเตรต โดยแบคทีเรียอีกกลุ่มที่ชื่อ Nitrifying bacteria ได้ไนเตรตที่เป็นผลผลิตสุดท้ายที่ไม่เป็นอันตรายต่อกุ้ง2. Bacillus megaterium เป็นกลุ่มแบคที่เรียที่ใช้ทำปุ๋ยชีวภาพ มีความสามารถในการย่อยสลายฟอสเฟต ทั้งจากไขมันและจากแร่ธาตุในดิน ทำให้มีสารประกอบฟอสเฟตละลายน้ำออกมา เป็นประโยชน์แก่แพลงก์ตอนพืช และยังสามารถยับยั้งการเจริญของเชื้อ Vibrio harveyi และการทำลายเม็ดเลือดของ กุ้งขาวแวนนาไมได้เป็นอย่างดี3. Bacillus lichenifomis เป็นfacultative anaerobic bacteria สามารถเจริญได้ทั้งสภาวะที่มีออกซิเจนหรือไม่มีออกซิเจน ย่อยสลายสารอินทรีย์ที่พื้นบ่อ ควบคุมปริมาณเชื้อ Vibrio parahaemolyticus และยังช่วยกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันของกุ้งขาวแวนนาไมได้อีกด้วย จากข้อมูลดังกล่าวเป็นคุณสมบัติของจุลินทรีย์ Bacillus spp. ทั้ง 3 ชนิดที่มีการถูกบรรจุอยู่ในถุงเพื่อแจกจ่ายให้กับเกษตรกรและมีข้อมูลโดยทั่วไปว่าเป็นจุลินทรีย์ที่สามารถช่วยย่อยสลายสารอินทรีย์ที่ตกค้างที่ก้นบ่อ สามารถย่อยสลายฟอสเฟต ทั้งจากไขมันและแร่ธาตุในดิน การทดลองเพื่อศึกษาระดับความเข้มข้นที่เหมาะสมของหัวเชื้อจุลินทรีย์ ปม.1 ในการบำบัดดินในบ่อเลี้ยงกุ้งเกษตรกร และสามารควบคุมเชื้อ Vibrio parahaemolyticus ในดิน เพื่อลดความเสี่ยงในการเกิดโรคกุ้งตายด่วนในบ่อเพาะเลี้ยงกุ้ง

คำสำคัญ