การใช้สมุนไพรเป็นอาหารสัตว์เคี้ยวเอื้อง เพื่อเพิ่มภูมิคุ้มกันโรคและลดสารตกค้างในผลิตภัณฑ์จากสัตว์

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาหาชนิดและสูตรผสมสมุนไพรที่เหมาะสม สามารถนำมาผสมอาหารเลี้ยงสัตว์เคี้ยวเอื้องได้ โดยประกอบด้วยงานทดลอง 3 งานทดลอง ดังนี้ งานทดลองที่ 1 : เป็นการทดลองในหลอดทดลอง (In vitro gas) เพื่อตรวจสอบคุณสมบัติและความเป็นได้ในการนำมาเป็นอาหารสัตว์เคี้ยวเอื้อง สามารถนำมาผสมอาหารเลี้ยงสัตว์เคี้ยวเอื้องได้ โดยไม่มีผลทางลบต่อนิเวศวิทยาในกระเพาะหมัก ทดลองในหลอดทดลองโดยวิธี In vitro gas เพื่อตรวจสอบคุณสมบัติในการย่อยได้ในกระเพาะหมัก โดยใช้ของเหลวจากกระเพาะหมักของโคเนื้อจำนวน 2 ตัว ที่ได้รับอาหารผสมครบส่วน (Total Mixed Ration; TMR สัดส่วนอาหารหยาบต่ออาหารข้น 30:70) สิ่งทดลอง (treatment) หรือ Substrate ในหลอดทดลอง ได้แก่ กลุ่มควบคุม (อาหาร TMR ที่ไม่มีสมุนไพร) และ 6 x 4 แฟคทอเรียล ได้แก่ สมุนไพร 6 ชนิด (ผลมะขามป้อมแห้งบด ผลสมอไทยแห้งบด ผลสมอภิเพกแห้งบด เปลือกอบเชยบด หัวกระเทียมแห้งบด และ เปลือกอบเชยบด) ในอาหาร TMR 4 ระดับ (1, 2, 3, และ 4 เปอร์เซ็นต์น้ำหนักแห้ง) โดยแต่ละ Substrate มี 3 ซ้ำ (3 หลอดทดลอง) วางแผนการทดลองแบบ CRD (completely randomizing design) ทำการวัดปริมาณแก๊ส ที่ชั่วโมง 0, 1, 2, 4, 6, 8, 16 และ 24 ผลการทดลองพบว่า ปริมาณผลผลิตแก๊สในชั่วโมงที่ 24 ที่มีปริมาณสูงกว่า หรือใกล้เคียงกับกลุ่มควบคุม คือ สมุนไพรทุกชนิดยกเว้นอบเชยที่ผสมในอาหาร TMR ที่ระดับ 2 เปอร์เซ็นต์และเมื่อพิจารณาผลต่อการย่อยได้ในหลอดทดลอง (In Vitro True Digestibility, IVTD) พบว่า เปอร์เซ็นต์การย่อยได้ ที่สูงกว่ากลุ่มควบคุม คือ มะขามป้อม กระเทียม และ ตรีผลาที่ระดับ 2 เปอร์เซ็นต์ในอาหาร TMR ดังนั้น จากผลการทดลองที่ 1 จึงสรุปได้ว่าสมุนไพรที่สามารถนำมาผสมในอาหาร TMR โดยส่งผลดีต่อระบบนิเวศวิทยาในกระเพาะหมัก คือ ผลมะขามป้อมแห้ง หัวกระเทียมแห้งบดละเอียด และตรีผลา (ส่วนผสมของ ผลของสมุนไพรบดละเอียด สัดส่วน มะขามป้อม:สมอไทย:สมอภิเพก เป็น 1:1:1) โดยปริมาณที่เหมาะสมคือ 2 เปอร์เซ็นต์น้ำหนักแห้งในอาหาร TMR การทดลองที่ 2: เป็นการทดลองในโครีดนม มีจุดประสงค์เพื่อศึกษาผลของการใช้สมุนไพร (ตามผลการทดลองที่ 1) ในอาหารโคนมต่อประสิทธิภาพการใช้อาหาร การให้ผลผลิต ภูมิคุ้มกันโรค ปริมาณเซลล์ในน้ำนม (somatic cell count) โดยใช้โครีดนมพันธุ์ผสมขาว-ดำ ระยะกลางของการให้ผลผลิตน้ำนม 4 ตัว (น้ำหนักเฉลี่ย 430 กก.) จัดการสุ่มให้ได้รับอาหาร 4 สูตร ในแผนการทดลองแบบ 4 x 4 ลาตินสแควร์ แบ่งเป็น 4 ระยะเวลา ๆ ละ 21 วัน สิ่งทดลองคือ ชนิดของสมุนไพรที่ใช้เสริมในอาหารผสมครบส่วน หรือ Total Mixed Ration (TMR) ที่ระดับ 2 เปอร์เซ็นต์น้ำหนักแห้ง ดังนี้ 1. กลุ่มควบคุม (ไม่เสริมสมุนไพร) 2. ผลมะขามป้อมแห้งบดละเอียด 3. หัวกระเทียมแห้งบดละเอียด และ 4. ตรีผลา (มีส่วนผสมของสมุนไพร 3 ชนิดในสัดส่วน 1:1:1 ดังนี้ ผลมะขามป้อมแห้งบดละเอียด ผลสมอไทยแห้งบดละเอียด และผลสมอภิเพกบดละเอียด อาหาร TMR มีฟางข้าวสับเป็นอาหารหยาบ โดยมีสัดส่วนอาหารหยาบต่ออาหารข้นที่ 20:80 และให้อาหารกินแบบเต็มที่ ผลการศึกษาพบว่า สมุนไพรทั้งสามชนิดไม่มีต่อ ปริมาณการกินได้ การย่อยได้ของอาหาร การให้ผลผลิตน้ำนม องค์ประกอบน้ำนม ปริมาณเซลล์ในน้ำนม ค่าทางโลหิตวิทยา แต่พบว่า สมุนไพรทั้งสามชนิดมีผลทำให้ระดับโปรตีนภูมิคุ้มกันโดยเฉพาะ IgA และ IgG ในน้ำเลือด สูงกว่ากลุ่มควบคุม (P<0.05) แต่เมื่อเปรียบเทียบระหว่างกลุ่มเสริมสมุนไพร ระดับโปรตีนภูมิคุ้มกันไม่แตกต่างกัน จากผลการทดลองสามารถสรุปได้ว่า การใช้สมุนไพรผลมะขามป้อมแห้งบดละเอียด หัวกระเทียมแห้งบดละเอียด หรือ ตรีผลาเสริมในอาหาร TMR เพื่อเลี้ยงโคนมสามารถใช้ได้ 2 เปอร์เซ็นต์ในอาหาร มีผลกระตุ้นการสร้างภูมิคุ้มกันได้ และไม่มีผลทางลบต่อประสิทธิภาพการใช้อาหารและการให้ผลผลิต การทดลองที่ 3: เป็นการทดลองในโคเนื้อรุ่นมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาผลของการใช้สมุนไพร (การทดลองที่ 1) ในอาหารโคเนื้อต่อประสิทธิภาพการใช้อาหาร การเจริญเติบโต และภูมิคุ้มกันโรค โดยใช้โคเนื้อรุ่นหลังอย่านม น้ำหนัก 180-200 กิโลกรัม จำนวน 16 ตัว วางแผนการทดลองแบบRandomizing completely block designs (RCBD) ใช้เพศเป็นบล็อค แบ่งโคออกเป็นสี่กลุ่ม กลุ่มละ 4 ตัวเพื่อให้ได้รับอาหารทดลอง คือ กลุ่มควบคุม (ไม่เสริมสมุนไพร) และกลุ่มที่เสริมสมุนไพร 3 ชนิด ได้แก่ ผลมะขามป้อมแห้งบดละเอียด หัวกระเทียมแห้งบดละเอียด และ ตรีผลา ในอาหาร TMR ที่ระดับ 2 เปอร์เซ็นต์น้ำหนักแห้ง ใช้เวลาเลี้ยงโค 6 สัปดาห์ (ระยะปรับ 2 สัปดาห์และระยะทดลอง 4 สัปดาห์) จัดโคทดลองขังเดี่ยว การให้อาหารให้ในรูปแบบของอาหาร TMR มีฟางข้าวสับเป็นอาหารหยาบ โดยมีสัดส่วนอาหารหยาบต่ออาหารข้น ที่ 30:70 และให้อาหารกินแบบเต็มที่ และให้ก้อนแร่ธาตุและดื่มน้ำได้อย่างอิสระ ผลการศึกษาพบว่า สมุนไพรทั้งสามชนิดไม่มีต่อ ปริมาณการกินได้ การย่อยได้ของอาหาร การเจริญเติบโต ค่าทางโลหิตวิทยา แต่พบว่า สมุนไพรทั้งสามชนิดมีผลทำให้ระดับโปรตีนภูมิคุ้มกันโดยเฉพาะ IgA และ IgG ในน้ำเลือด สูงกว่ากลุ่มควบคุม (P<0.05) แต่เมื่อเปรียบเทียบระหว่างกลุ่มเสริมสมุนไพร ระดับโปรตีนภูมิคุ้มกันไม่แตกต่างกัน จากผลการทดลองสามารถสรุปได้ว่า การใช้สมุนไพรผลมะขามป้อมแห้งบดละเอียด หัวกระเทียมแห้งบดละเอียด หรือ ตรีผลาเสริมในอาหาร TMR เพื่อเลี้ยงโคเนื้อนุ่นสามารถใช้ได้ 2 เปอร์เซ็นต์ในอาหาร มีผลกระตุ้นการสร้างภูมิคุ้มกันได้ และไม่มีผลทางลบต่อประสิทธิภาพการใช้อาหารและการเจริญเติบโต จากผลการทดลองทั้ง 3 งานทดลองสามารถสรุปได้ว่าสมุนไพรที่สามารถนำมาเสริมในอาหารโคนม โคเนื้อเพื่อกระตุ้นการสร้างภูมิคุ้มกันและไม่ส่งผลทางลบต่อประสิทธิภาพการใช้อาหารและการให้ผลผลิต คือ ผลมะขามป้อมแห้งบดละเอียด หัวกระเทียมแห้งบดละเอียด หรือ ตรีผลา และสามารถเสริมในอาหารได้ 2 เปอร์เซ็นต์น้ำหนักแห้ง

คำสำคัญ