การเสริมสร้างศักยภาพการผลิตพืชผักสมุนไพรเพื่อเป็นอาหารปลอดภัยและการสร้างความมั่นคงทางอาหารของชุมชน

บทคัดย่อ

โครงการวิจัยนี้เป็นโครงการฯ ที่ต่อยอดจากโครงการวิจัยเรื่อง "การศึกษาค้นคว้าตำรายาพื้นบ้านล้านนา: กรณีศึกษากลุ่มโรคมะเรงหรือบ่าเฮ็ง" ซึ่งได้ทำการปริวรรตตำรายาพื้นบ้านล้านนา และพบว่าสมุนไพรหลายชนิดที่ใช้ในการบำบัดรักษากลุ่มโรคมะเรงหรือบ่าเฮ็ง เป็นพืชผักพื้นบ้านที่มีสรรพคุณสำคัญทางยา เช่น ถั่วพู ผักฮ้วน ผักหวานป่า ผักหวานบ้าน ย่านาง ฟักเข้า จึงมีแนวคิดที่จะเผยแพร่องค์ความรู้จากภูมิปัญญาท้องถิ่นเกี่ยวกับสรรพคุณทางยา และส่งเสริมให้มีการปลูกและบริโภคพืชผักสมุนไพรเหล่านี้เป็นอาหารในวงกว้าง นอกจากนี้ยังพัฒนาคุณภาพของผักโดยมุ่งเน้นส่งเสริมให้เกษตรกรปลูกผักโดยไม่สารเคมีกำจัดศัตรูพืช เพื่อให้ผักเหล่านี้เป็นอาหารปลอดภัยสำหรับการบริโภค กลุ่มเป้าหมายของโครงการฯ ได้แก่ เกษตรกรและชุมชนท้องถิ่นซึ่งยังมีวิถีการบริโภคพืชผักสมุนไพรเหล่านี้อยู่ ทำให้สามารถสืบทอดไปยังอนุชนรุ่นต่อไป โดยโครงการฯ ได้สร้างเครือข่ายกับกลุ่มเกษตรกรในพื้นที่อำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่ และอำเภอเวียงหนองล่อง จังหวัดลำพูน เนื่องจากเป็นพื้นที่เกษตรกรรมที่มีศักยภาพในการปลูกผักพื้นที่บ้านการบริโภคในครัวเรือน มีการแบ่งปันในหมู่บ้าน และเกษตกรบางรายสามารถผลิตพืชผักพื้นบ้านในเชิงพาณิชย์ การดำเนินการเสริมสร้างศักยภาพแก่เครือข่ายฯ ประกอบด้วย 3 ขั้นตอน ได้แก่ 1. สำรวจฐานทรัพยากรของพืชผักสมุนไพรในท้องถิ่น โดยออกสำรวจพื้นที่จริงสัมภาษณ์เกษตรกรรายบุคคล และสร้างเครือข่ายกับกลุ่มเกษตกร จำนวน 11 ราย ในตำบลป่าป้อง อำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่ และเกษตรกรจำนวน 7 ราย ในตำบลวังผาง อำเภอเวียงหนองล่อง จังหวัดลำพูน เพื่อประเมินความมั่นคงและความเสี่ยงของฐานทรัพยากรพืชผักสมุนไพร 2. เผยแพร่องค์ความรู้เกี่ยวกับสรรพคุณ และส่งเสริมให้เพิ่มพื้นที่การปลูกพืชผักสมุนไพรสำคัญที่ใช้รักษากลุ่มโรคมะเรงหรือบ่าเฮ็ง รวมถึงผักพื้นบ้านชนิดอื่นเพื่อรักษาฐานทรัพยากรและความหลากหลายทางชีวภาพ สำหรับการบริโภคในครัวเรือนและจำหน่าย โดยเน้นการผลิดผักปลอดภัย 3. จัดอบรมเพื่อเผยแพร่องค์ความรู้เกี่ยวกับสรรพคุณของผักพื้นบ้าน การผลิตอาหารปลอดภัย รวมถึงระดมความคิดเห็นของคนในชุมชนในการสร้างเครือข่าย และแนวทางในการบริหารจัดการเพื่อความมั่นคงทางอาหาร ทางโครงการฯ ได้ส่งเสริมให้มีการปลูกพืชผักสมุนไพรตามความต้องการของเกษตรกร จำนวน 5 ชนิด ได้แก่ ผักเชียงดา ผักฮ้วน ผักชะอม ผักหวานบ้าน และถั่วพู ผลปรากฏว่า เกษตรกรที่เข้ารวมโครงการฯ มีความพึงพอใจเป็นอย่างมาก ทั้งในเรื่องการปลูกพืชผักสมุนไพรที่มีประโยชน์ ต่อตนเอง ครอบครัว และต่อชุมชน พึงพอใจในรูปแบบและการดำเนินงานของโครงการณ รวมทั้งคณะวิจัย สำหรับผลผลิตพืชผักสมุนไพรที่ส่งเสริมให้ปลูกในพื้นที่นั้น ส่วนใหญ่เกษตรกรจะนำไปบริโภค ถ้ามีมากก็จะแบ่งปันให้เพื่อนบ้าน และนำไปจำหน่ายในตลาดนัดในพื้นที่ แม้จะเป็นจำนวนเงินไม่มาก แต่ก็สามารถช่วยเกษตรกรประหยัดค่าใช้จ่ายโดยเฉพาะค่าอาหาร อีกทั้งยังได้ความสุขที่ได้แบ่งปันพืชผักที่ปลอดภัยให้แก่เพื่อนบ้าน เป็นการสร้างความรัก ความเอื้อเฟื้อ ความสามัคคีของคนในชุมชน ซึ่งนับวันสิ่งเหล่านี้จะเลือนหายไปในสังคม เพื่อให้งานวิจัยในลักษณะนี้มีความยั่งยืน จึงควรมีการสนับสนุนงบประมาณจากแหล่งทุน เพื่อส่งเสริมการปลูกพืชผักสมุนไพรในอนาคตอย่างต่อเนื่อง อันจะทำให้เกิดพื้นที่เกษตรกรรมอย่างยั่งยืน เกิดการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชซึ่งมีความหลากหลายในชุมชน เพื่อนำมาใช้เป็นอาหารและยา ตลอดจนการพัฒนาต่อยอดเพิ่มมูลค่าให้แก่ผลผลิตทางการเกษตรทำให้เกษตรกรมีรายได้มากขึ้น สร้างความมั่นคงทางอาหาร ความยั่งยืนของชุมชนปลอดสารพิษและสุขภาวะที่ดีสืบไป

คำสำคัญ