การศึกษาลายผ้าปักชาวเขาเผ่าอาข่า เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้สู่ชุมชนบ้านห้วยโป่ง ตำบลหัวช้าง อำเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่อง การศึกษาลายผ้าปักชาวเขาเผ่าอาข่า เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้สู่ชุมชนบ้าน ห้วยโป่ง ต าบลบ้านช้าง อ าเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาลวดลายที่เป็น เอกลักษณ์ผ้าปักของชาวเขาเผ่าอาข่า บ้านห้วยโป่ง ต าบล บ้านช้าง อ าเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ 2) สร้างคู่มือลวดลายผ้าปักชาวเขาเผ่าอาข่า บ้านห้วยโป่ง ต าบล บ้านช้าง อ าเภอแม่แตง จังหวัด เชียงใหม่และ 3) ถ่ายทอดองค์ความรู้เกี่ยวกับลวดลายผ้าปักชาวเขาเผ่าอาข่าสู่ชุมชนบ้านห้วยโป่ง ต าบล บ้านช้างอ าเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ประชากรและกลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัยคือ 1) กลุ่มชาวบ้าน บ้านห้วยโป่ง ต าบลบ้านช้าง อ าเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ โดยเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจง เฉพาะผู้ที่มีความรู้เรื่องลวดลายผ้าปักจ านวน 30คน 2) ผู้เชี่ยวชาญในการประเมินคู่มือลวดลายผ้าปัก ชาวเขาอาข่า จ านวน 3 คน 3) กลุ่มชาวบ้าน บ้านห้วยโป่ง ต าบลบ้านช้าง อ าเภอแม่แตง จังหวัด เชียงใหม่ โดยมุ่งศึกษาที่กลุ่มสตรีครูและนักเรียนประจ าโรงเรียนในพื้นที่ เพื่อถ่ายทอดองค์ความรู้ เกี่ยวกับลวดลายผ้าปักชาวเขาเผ่าอาข่าสู่ชุมชน จ านวน 30 คน เครื่องมือ ที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบสัมภาษณ์แบบ มีโครงสร้าง คู่มือลวดลายผ้าปักชาวเขาเผ่าอาข่า แบบ ประเมินคุณภาพของคู่มือ แบบสอบถามความพึงพอใจ วิเคราะห์ข้อมูลโดยหาค่าเฉลี่ย และส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน ส่วนข้อมูล เชิงคุณภาพใช้การวิเคราะห์เนื้อหา ผลการวิจัยพบว่า ลวดลายผ้าปักที่เป็นเอกลักษณ์ของชาวอาข่าแบ่งออกเป็น 3 ประเภท ได้แก่ ลายพื้นฐาน ลายปักแบบดั้งเดิม และลายปักแบบประยุกต์ซึ่งลายพื้นฐานเป็นลายปักส าหรับผู้ที่ฝึกหัด ปักผ้าขั้นต้นที่จ าเป็นต้องเรียนรู้ได้แก่ ลายเส้นตรงลายกากบาทลายก้างปลาลายซิกแซกรูปสามเหลี่ยม ชี้ขึ้น และลายซิกแซกรูปสามเหลี่ยมชี้ลง ส่วนลายปักแบบดั้งเดิม เป็นลวดลายที่ได้สืบทอดวิธีการปักมา จากบรรพบุรุษ ได้แก่ ลายปีกผีเสื้อ ลายปีกผีเสื้อข้างเดียว และลายหนวดผีเสื้อ ซึ่งกลุ่มลายประเภทนี้ใช้ เทคนิคการปักเฉพาะ โดยน าผ้าสี (ผ้าโทเร) ตัดเป็นรูปให้มีลักษณะสามเหลี่ยมมุมแหลม หรือสี่เหลี่ยม ขนมเปียกปูน แล้วน าผ้าไปวางทาบบนผ้าพื้นที่ต้องการปักลาย สอยยึดถี่ ๆ ด้วยตะเข็บมือ และใช้ไหม พรมปิดทับเส้นรอยตะเข็บ สอยตรึงให้แน่น ส่วนลายแบบดั้งเดิมอื่น ๆ ใช้เทคนิค การปักแบบคลอสติซ ได้แก่ ลายภูเขา ลายหนวดผีเสื้อแบบปัก ลายดอกดาวเรือง ลายสามเหลี่ยมชนกันและลายสามเหลี่ยม ส าหรับลาย ปักแบบประยุกต์ เป็นลวดลายที่ผสมผสานระหว่างลวดลายเดิม และลวดลายใหม่ ที่พัฒนาขึ้นมาจากสิ่งที่พบเห็นในชีวิตปร ะจ าวัน ได้แก่ ลายสามเหลี่ยมใบพัด ลายดอกไม้ ลายลูกศร ค ลายรอยเท้าสุนัข ลายใบเฟิร์น ลายก้นกบ ลายหัวใจ และลายหมวกผู้ชายอาข่า การเลือกใช้สีในการปักผ้า ชาวอาข่านิยมใช้สีแดงเป็นสีหลัก เนื่องจากสีแดงเป็นสีตัดกันกับผ้าสีด าที่เป็นผ้าพื้น อย่างไรก็ตาม ลวดลายและสีสันของผ้าปักอาข่าอาจมีผิดเพี้ยนจากในอดีตบ้างเล็กน้อย ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับวัสดุแต่ละชนิด ที่ผู้ปักน ามาปักลวดลาย ส าหรับคู่มือลวดลายผ้าปักชาวเขาเผ่าอาข่า มีเนื้อหาประกอบไปด้วย บริบททั่วไปชุมชน บ้านห้วยโป่ง การแต่งกายของชาวอาข่า ลักษณะลวดลายผ้าปักอาข่า เทคนิคการปักผ้าของชาวอาข่า โครงสร้างลวดลายผ้าปักอาข่า และบทสรุป เมื่อน าคู่มือไปให้ผู้เชี่ยวชาญทั้ง 3 คน ท าการประเมิน คุณภาพของคู่มือ พบว่า คู่มือลวดลายผ้าปักชาวเขาเผ่าอาข่ามีคุณภาพอยู่ในระดับมาก ซึ่งมีค่าคะแนน เฉลี่ยโดยรวม 3.96 ส่วนการถ่ายทอดองค์ความรู้สู่ชุมชน ใช้วิธีการเปิดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ เพื่อแลกเปลี่ยน หรือแบ่งปันองค์ความรู้เกี่ยวกับลวดลายผ้าปักอาข่า และจัดกิจกรรมปฏิบัติการ (Work Shop) โดย พัฒนาผลิตภัณฑ์จากลวดลายผ้าปักอาข่า จ านวน 5 ชิ้น ได้แก่ กระเป๋าผ้า ที่เก็บช้อนส้อม ที่เก็บ ตะเกียบ ที่ติดตู้เย็น และพวงกุญแจ ซึ่งผู้เข้าร่วมกิจกรรมให้ความสนใจเป็นอย่างมาก โดยความพึงพอใจ ของผู้เข้าร่วมกิจกรรมที่มีต่อการการถ่ายทอดองค์ความรู้มีค่าคะแนนเฉลี่ยรวม 4.50 นอกจากนี้ยัง ได้ให้ข้อเสนอแนะ ให้ผู้วิจัยจัดกิจกรรมอนุรักษ์วัฒนธรรมการทอผ้าของชนเผ่าอาข่า และต้องการให้มี การพัฒนาผลิตภัณฑ์ให้มีความหลากหลาย ส าหรับใช้เป็นแนวทางในการผลิตผลิตภัณฑ์ที่ประยุกต์ จากผ้าปักอาข่า เพื่อน าไปจัดจ าหน่ายภายในชุมชน และสร้างรายได้ให้แก่ครอบครัวต่อไป

คำสำคัญ