การรับสินบนของเจ้าหน้าที่ของรัฐ: กรณีศึกษาองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ (1) ศึกษารูปแบบและลักษณะการกระทำความผิดเกี่ยวกับการรับสินบนที่เกิดขึ้นในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (2) วิเคราะห์ปัจจัยและกระบวนการที่ทำให้เกิดการรับสินบนในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และ (3) เสนอข้อเสนอแนะหรือแนวทางแก้ไขปัญหาการรับสินบนของเจ้าหน้าที่ของรัฐในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โดยเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) ที่ศึกษาข้อมูลจากเอกสาร งานวิจัย และกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการรับสินบนในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น รวมถึงข้อมูลเรื่องกล่าวหาร้องเรียนและคดีที่คณะกรรมการ ป.ป.ช. มีมติชี้มูลความผิดเกี่ยวกับการรับสินบนของเจ้าหน้าที่ของรัฐในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในระหว่างปีงบประมาณ พ.ศ. 2562 – 2565 ที่มีการบันทึกข้อมูลในระบบสารสนเทศของสำนักงาน ป.ป.ช. และการสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) จากผู้ให้ข้อมูลสำคัญ ได้แก่ ผู้บริหารและเจ้าหน้าที่สำนักงาน ป.ป.ช. ที่เกี่ยวข้องและมีประสบการณ์ในการทำและวินิจฉัยคดีรับสินบนในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เจ้าหน้าที่ของรัฐจากหน่วยงานภายนอก ผู้บริหารองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีผลงานโดดเด่นในการปราบปรามการทุจริต ผู้ทรงคุณวุฒิและนักวิชาการ โดยผลการศึกษาพบว่า ในงานวิจัยนี้ได้แบ่งรูปแบบการรับสินบนออกเป็น 3 รูปแบบ ได้แก่ (1) เจ้าหน้าที่ของรัฐกลั่นแกล้งว่ากระทำความผิดแล้วเรียกรับสินบน (2) เจ้าหน้าที่ของรัฐปฏิบัติหรือละเว้นการปฏิบัติหน้าที่แล้วเรียกรับสินบน และ (3) คนกลางเป็นตัวแทนเจ้าหน้าที่ของรัฐในการเรียกรับสินบน ซึ่งจากผลการศึกษาข้อมูลคดีที่คณะกรรมการ ป.ป.ช. มีมติชี้มูลความผิดเกี่ยวกับการรับสินบนของเจ้าหน้าที่ของรัฐในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น พบว่า ในระหว่างปีงบประมาณ พ.ศ. 2562 – 2565 มีคดีที่คณะกรรมการ ป.ป.ช. ได้มีมติชี้มูลความผิดจำนวน 67 เรื่อง เมื่อพิจารณาตามรูปแบบการรับสินบนแล้วพบเพียงรูปแบบเดียว คือ รูปแบบที่ 2 “เจ้าหน้าที่ของรัฐปฏิบัติหรือละเว้นการปฏิบัติหน้าที่แล้วเรียกรับสินบน” มีจำนวนคดี 67 เรื่อง ประกอบด้วย (1) กรณีเจ้าหน้าที่ของรัฐปฏิบัติหน้าที่แล้วเรียกรับสินบน จำนวน 66 เรื่อง โดยมีลักษณะการกระทำความผิดที่พบมากที่สุด 3 อันดับแรก คือ (1.1) การเรียกรับเงินจากผู้สมัครสอบ/บุคคลภายนอกเพื่อเป็นค่าตอบแทนในการช่วยเหลือให้ได้เข้าทำงาน บรรจุ แต่งตั้ง มีจำนวน 20 เรื่อง (1.2) การเรียกรับเงินส่วนแบ่งจากเงินโบนัสจากผู้ใต้บังคับบัญชา มีจำนวน 18 เรื่อง และ (1.3) การเรียกรับเงินจากลูกจ้างเพื่อเป็นค่าตอบแทนในการต่อสัญญาจ้าง มีจำนวน 10 เรื่อง และ (2) กรณีเจ้าหน้าที่ของรัฐละเว้นการปฏิบัติหน้าที่แล้วเรียกรับสินบน มีจำนวน 1 เรื่อง มีลักษณะการกระทำความผิดที่พบคือ การเรียกรับเงินเพื่อละเว้นการปฏิบัติตามหน้าที่ โดยมีกระบวนการเริ่มจากการที่เจ้าหน้าที่ของรัฐอาศัยตำแหน่งหน้าที่ของตนไปทำการแสวงหาประโยชน์โดยมิชอบ แล้วทำการเรียกรับสินบนเพื่อแลกกับการที่ต้องกระทำการหรือไม่กระทำการอย่างใดในตำแหน่งหน้าที่ ส่วนอีก 2 รูปแบบนั้นไม่ปรากฏคดีที่มีการชี้มูลความผิด อย่างไรก็ตาม ในส่วนผลการสัมภาษณ์พบว่า การรับสินบนในรูปแบบที่ 3 “คนกลางเป็นตัวแทนเจ้าหน้าที่ของรัฐในการเรียกรับสินบน” นั้น เป็นรูปแบบการรับสินบนที่เริ่มพบมากขึ้น เพื่อเป็นการตัดตอนไม่ให้เชื่อมโยงไปถึงเจ้าหน้าที่ได้ มีลักษณะของการกระทำความผิด คือ การไปเรียกรับสินบนแทนเจ้าหน้าที่ของรัฐ มีกระบวนการเริ่มจากการที่เจ้าหน้าที่ของรัฐต้องการอาศัยตำแหน่งหน้าที่ของตนไปทำการแสวงหาประโยชน์โดยมิชอบ โดยการเรียกรับสินบนจากบุคลากรภายในหน่วยงานหรือบุคคลภายนอกที่ต้องการได้รับประโยชน์จากการใช้อำนาจของตน แต่เจ้าหน้าที่ของรัฐไม่ต้องการดำเนินการเอง จึงให้บุคคลใกล้ชิดไปเป็นคนติดต่อหรือหาบุคคลที่ต้องการได้รับประโยชน์ในเรื่องนั้น ๆ เพื่อเรียกรับสินบนแทน สำหรับการรับสินบนในรูปแบบที่ 1 “เจ้าหน้าที่ของรัฐกลั่นแกล้งว่ากระทำความผิดแล้วเรียกรับสินบน” นั้นเป็นรูปแบบการรับสินบนที่มีน้อยหรือแทบไม่มี มีลักษณะของการกระทำความผิดคือ การใช้อำนาจในตำแหน่งกลั่นแกล้งว่ากระทำความผิดเพื่อข่มขู่หรือจูงใจให้จ่ายสินบน โดยมีกระบวนการเริ่มจากการที่ประชาชนเข้าไปติดต่อขอรับบริการต่าง ๆ จากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ซึ่งได้ดำเนินการถูกต้อง แต่ถูกเจ้าหน้าที่กลั่นแกล้งว่าพบข้อบกพร่องหรือมีการกระทำความผิด แล้วทำการข่มขู่หรือจูงใจให้มีการจ่ายสินบน การรับสินบนที่เกิดขึ้นในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั้ง 3 รูปแบบดังกล่าวเกิดจากปัจจัยเดียวกัน คือ ปัจจัยภายในที่มาจากตัวบุคคล และปัจจัยภายนอก ซึ่งทุกปัจจัยส่งผลให้เกิดการรับสินบนในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั้งสิ้น แต่ในแต่ละปัจจัยอาจส่งผลให้เกิดการรับสินบนมากน้อยต่างกัน กล่าวคือ ปัจจัยที่ส่งผลมาก อันดับหนึ่งคือด้านความซื่อสัตย์สุจริต อันดับสองมีคะแนนเท่ากันคือ ด้านการเมืองและด้านตำแหน่งหน้าที่ที่เอื้อ รองลงมาคือด้านผลตอบแทนที่ได้รับ ด้านโอกาส ด้านการบริหารงานที่ขาดประสิทธิภาพ และด้านกฎหมาย ตามลำดับ ในขณะที่ปัจจัยที่ส่งผลน้อย อันดับหนึ่งคือด้านความสัมพันธ์ระหว่างผู้ให้และผู้รับสินบน อันดับที่สองคือด้านภาวะเศรษฐกิจและค่าครองชีพ อันดับสามคือ ด้านความเสี่ยงเมื่อถูกจับ รองลงมาคือด้านการถูกปิดกั้นข้อมูลข่าวสาร และด้านบริบททางสังคม ตามลำดับ งานวิจัยนี้มีข้อเสนอแนะในการแก้ไขปัญหาการรับสินบนในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เช่น การปลุกจิตสำนึกและสร้างความตระหนักให้กับผู้บริหารท้องถิ่น พนักงานส่วนท้องถิ่น และลูกจ้าง ในการปฏิบัติหน้าที่ด้วยความซื่อสัตย์สุจริต การนำเทคโนโลยีสารสนเทศมาใช้เพื่อลดการติดต่อระหว่างเจ้าหน้าที่ของรัฐกับประชาชน/ผู้ประกอบการให้น้อยที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ การดำเนินคดีกับเจ้าหน้าที่ของรัฐที่รับสินบนด้วยความรวดเร็ว เพื่อเป็นแบบอย่างให้เกิดความเกรงกลัว เป็นต้น