การผลิตและคุณภาพน้ำผึ้งโพรงในชุมชนเกาะขันธ์ อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช

บทคัดย่อ

ผึ้งโพรงไทยนิยมเลี้ยงกันแพร่หลายในแต่ละภูมิภาคของประเทศไทย โดยเฉพาะในภาคใต้นิยมเลี้ยงกันมากเนื่องจากมีพื้นที่การเกษตรที่เป็นสวนผลไม้หลายชนิด ซึ่งพื้นที่จังหวัดนครศรีธรรมราชเป็นพื้นที่ที่มีการเลี้ยงผึ้งมากที่สุดในภาคใต้ กลุ่มผู้เลี้ยงผึ้งชุมชนเกาะขันธ์ อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช เริ่มเลี้ยงผึ้งโพรงตั้งแต่ปี พ.ศ. 2555 ปัจจุบันมีการขยายตัวของเกษตรกรผู้เลี้ยงผึ้งในกลุ่มเพิ่มมากขึ้นโดยมีทั้งเกษตรกรที่เลี้ยงผึ้งเป็นอาชีพหลักและอาชีพเสริม ผู้วิจัยจึงอยากพัฒนากระบวนการเลี้ยงผึ้งโพรงไทยของเกษตรกรตำบลเกาะขันธ์ โดยเริ่มจากการสำรวจและส่งเสริมการเลี้ยงผึ้งโพรงไทยให้กับเกษตรกร จากการสำรวจข้อมูลทั่วไปของสมาชิกเกษตรผู้เลี้ยงผึ้งและผู้สนใจการเลี้ยงผึ้งโพรงในทุกหมู่บ้านของตำบลเกาะขันธ์ จำนวน 49 ราย พบว่า เกษตรผู้เลี้ยงผึ้งส่วนใหญ่เป็นเพศชาย มีอายุระว่าง 51-60 ปี มีการศึกษาที่ระดับ ม.1-ม.6 นับถือศาสนาพุทธ และมีรายได้ต่อเดือนน้อยกว่า 10,000 บาท มีอาชีพหลักคือเกษตรกรและมีอาชีพเสริมคือการเลี้ยงผึ้ง จากผลสำรวจความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับการเลี้ยงผึ้งพบว่าเกษตรกรส่วนใหญ่ไม่มีความรู้เกี่ยวกับการเลี้ยงผึ้ง ร้อยละ 67 และไม่เคยเข้าร่วมอบรมการเลี้ยง ร้อยละ 59 เกษตรกรมีความสนใจที่จะเข้ารับการอบรมการเลี้ยงผึ้งและสนใจในการเลี้ยงผึ้ง มากกว่าร้อยละ 90 นอกจากนี้ยังพบว่าเกษตรกรบางคนเคยเลี้ยงผึ้งมาก่อน ปัจจุบันกลุ่มเกษตรกรผู้เลี้ยงผึ้งยังคงใช้ความรู้ดั่งเดิมที่บอกต่อกันมาทำให้ประสบปัญหาเรื่องผึ้งไม่เข้ารัง ผึ้งทิ้งรัง ปัญหาโรคหนอนรังผึ้ง จึงทำให้ได้ผลผลิตน้ำผึ้งน้อย คุณภาพไม่คงที่และมีอายุการเก็บรักษาผลิตภัณฑ์น้ำผึ้งต่ำ การให้ความรู้ความใจในกระบวนการเลี้ยงผึ้ง การเพิ่มจำนวนผึ้ง และการเก็บเกี่ยวผลผลิตน้ำผึ้งที่ถูกวิธี จึงเป็นสิ่งสำคัญในการช่วยเหลือเกษตรกรผู้เลี้ยงผึ้งในการเพิ่มประสิทธิภาพในการเลี้ยงผึ้งและเพิ่มผลผลิต ด้วยเหตุนี้ทางโครงการจึงจัดกิจกรรมการอบรมเชิงปฏิบัติการเพื่อเพิ่มพูนความรู้โดยวิทยากรผู้เชี่ยวชาญทางด้านการเลี้ยงผึ้งและการจัดการน้ำผึ้งหลังการเก็บเกี่ยว โดยจัดเป็น 2 กิจกรรม คือ กิจกรรมการพัฒนากระบวนการผลิตน้ำผึ้งโพรง และกิจกรรมเทคโนโลยีหลังการเก็บเกี่ยวและการควบคุมคุณภาพของน้ำผึ้งโพรงของชุมชนเกาะขันธ์ ซึ่งทั้ง 2 กิจกรรมจะให้ความรู้เรื่องประโยชน์และผลิตภัณฑ์ที่ได้จากการเลี้ยงผึ้งโพรง ชนิดและชีววิทยาของผึ้งโพรง วัสดุอุปกรณ์ที่ใช้เลี้ยงและการจัดการรัง โรคและศัตรูของผึ้งโพรง การจัดการหลังการเก็บเกี่ยวและการควบคุมคุณภาพของน้ำผึ้ง นอกจากนี้ยังมีการฝึกสาธิตการปฏิบัติการบังคับผึ้งเข้าคอนและการเก็บเกี่ยวน้ำผึ้งคุณภาพ ผลประเมินความรู้และความพึงพอใจของเกษตรกรผู้เลี้ยงผึ้งและผู้สนใจที่เข้าร่วมโครงการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการนี้พบว่าเกษตรกรผู้เลี้ยงผึ้งและผู้สนใจมีความรู้เกี่ยวกับผึ้งและการเลี้ยงผึ้งเพิ่มมากขึ้นหลังจากการฝึกอบรม โดยมีผลประเมินความรู้อยู่ในระดับมากและมีความพึงพอใจต่อโครงการนี้อยู่ในระดับมากด้วยเช่นกัน จากการศึกษาคุณภาพน้ำผึ้งจำนวน 5 ตัวอย่าง พบว่า มีน้ำผึ้ง 1 ตัวอย่างคือ KK3 มีคุณภาพผ่านเกณฑ์มาตรฐานตามข้อกำหนดของมาตรฐานสินค้าเกษตรและมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชนในทุกด้านทั้งคุณภาพด้านจุลินทรีย์ คุณภาพด้านกายภาพและเคมีและคุณภาพด้านสารปนเปื้อน โดยตัวอย่าง KK3 ไม่มีการปนเปื้อนจากจุลินทรีย์ (จุลินทรีย์ทั่วไป เชื้อยีสต์และรา Salmonella sp. Staphylococcus aureus) และสารปนเปื้อน (สารหนูและสารตะกั่ว) มีคุณภาพด้านกายภาพและเคมีเป็นไปตามข้อกำหนด เช่น ค่าสี ความชื้น น้ำตาลกลูโคสรวมกับน้ำตาลฟรุกโทส น้ำตาลซูโครส สารที่ไม่ละลายน้ำ เถ้า ปริมาณกรดทั้งหมด ค่าไดแอสเทส สารไฮดรอกซีเมททิลเฟอร์ฟิวรัล (HMF) และค่าการนำไฟฟ้า ส่วนตัวอย่างน้ำผึ้งอีก 4 ตัวอย่าง คือ KK1 KK2 KK4 และ KK5 มีคุณภาพผ่านเกณฑ์มาตรฐานด้านจุลินทรีย์ทั้งหมด และผ่านเกณฑ์มาตรฐานบางประการในด้านกายภาพและเคมี และด้านสารปนเปื้อน ผลการดำเนินงานของโครงการวิจัยนี้ระยะเวลา 1 ปี ส่งผลกระทบที่ดีแก่เกษตรกรผู้เลี้ยงผึ้งเกาะขันธ์ ผู้ที่สนใจเลี้ยงผึ้ง ชุมชนเกาะขันธ์และพื้นที่ใกล้เคียง โดยทำให้เกิดการขยายตัวและมีจำนวนของผู้เลี้ยงผึ้งในกลุ่มเพิ่มขึ้นจาก 69 ราย เป็น 100 ราย เนื่องจากมีการขยายตัวของเกษตรผู้เลี้ยงผึ้งและจำนวนการเก็บน้ำผึ้งเพิ่มขึ้นมากกว่า 1 ครั้งต่อปี จึงทำให้มีจำนวนรังผึ้งและปริมาณน้ำผึ้งเพิ่มขึ้นมากในปัจจุบัน การดำเนินการโครงการนี้ประสบความสำเร็จในการถ่ายทอดองค์ความรู้เกี่ยวกับการเลี้ยงผึ้งเพื่อต่อยอดไปพัฒนาชุมชนในระยะยาวและสามารถจัดตั้งเป็นกลุ่มเลี้ยงผึ้งโพรงขึ้นเพื่อยกระดับผลิตภัณฑ์มาตรฐานน้ำผึ้งของชุมชนเกาะขันธ์

คำสำคัญ