การศึกษาระบบการเลี้ยงกระบือ และแนวทางการเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตกระบือที่เหมาะสมของเกษตรกรรายย่อย ในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง

บทคัดย่อ

การศึกษาระบบการเลี้ยงกระบือ และแนวทางการเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตกระบือที่เหมาะสมของเกษตรกรรายย่อยในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง ดำเนินการเก็บรวบรวมข้อมูลจากเกษตรกรผู้เลี้ยงกระบือในจังหวัดภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนล่าง จำนวน 9 จังหวัด ๆ ละ 3 อำเภอๆละ 45 ราย รวมเกษตรกรทั้งสิ้น 405 ราย เก็บข้อมูลโดยการสัมภาษณ์เกษตรกรและตรวจสภาพกระบือครั้งที่ 1 ระหว่างวันที่ 2 กุมภาพันธ์ 2552 ถึงวันที่ 4 มีนาคม 2552 แล้วฝึกอบรมให้ความรู้แก่เกษตรกรระหว่างวันที่ 7 เมษายน ถึงวันที่ 7 พฤษภาคม 2552 พร้อมทั้งสนับสนุนเวชภัณฑ์ใช้ในกระบือ และเก็บข้อมูลโดยการสัมภาษณ์เกษตรกร พร้อมทั้งตรวจสภาพกระบือในครั้งที่ 2 ระหว่างวันที่ 24 สิงหาคม 2552 ถึงวันที่ 23 กันยายน 2552 แล้วนำข้อมูลที่เก็บรวบรวมได้วิเคราะห์โดยใช้โปรแกรมคอมพิวเตอร์สำเร็จรูป จากข้อมูลพื้นฐานที่ทำการศึกษา เกษตรกรผู้เลี้ยงกระบือส่วนใหญ่เป็นเพศชาย มีอายุเฉลี่ย 51.82 ปี การศึกษาจบชั้นประถมศึกษา อาชีพหลักทำนา มีจำนวนสมาชิกในครอบครัว เฉลี่ย 4.66 คน ช่วยทำการเกษตรเฉลี่ย 3.34 คน มีพื้นที่ทำการเกษตรเฉลี่ย 19.39 ไร่ โดยเป็นพื้นที่ทำนาเฉลี่ย 16.77 ไร่ เลี้ยงโคและกระบือเฉลี่ย 1.52 , 3.86 ตัว ในรอบปีที่ผ่านมาเกษตรกรมีรายได้จากการทำนามากที่สุดเฉลี่ย 28,298.27 บาท รองลงมามีรายได้จากการเลี้ยงสัตว์เฉลี่ย 9,673.58 บาท วัตถุประสงค์ของการเลี้ยงกระบือของเกษตรกรส่วนใหญ่เพื่อเอามูลทำปุ๋ย รองลงมาเพื่อจำหน่าย ระยะเวลาในการเลี้ยงกระบือเฉลี่ย 16.99 ปี แรงงานที่ใช้เลี้ยงกระบือเฉลี่ย 2.05 คน กระบือที่นำมาเลี้ยงส่วนใหญ่ได้จากกรมปศุสัตว์ รองลงมารับมรดกมาจากพ่อ-แม่ เกษตรกรส่วนใหญ่ใช้วิธีผสมพันธุ์กระบือโดยปล่อยผสมกันเอง ไม่มีการคัดเลือกกระบือไว้สำหรับเป็นพ่อพันธุ์–แม่พันธุ์ เกษตรกรส่วนใหญ่จะผูกล่ามกระบือให้แทะเล็มหญ้าธรรมชาติ ตอซังข้าว และเกี่ยวหญ้าให้กิน ค่าใช้จ่ายในการเลี้ยงกระบือเฉลี่ย 383.31 บาท เกษตรกรปลูกหญ้าเลี้ยงกระบือเฉลี่ย 1.36 ไร่ ปริมาณมูลกระบือที่ได้เฉลี่ย 6.57 ตันต่อปี เกษตรกรทุกรายนำมูลกระบือที่ได้ไปใช้ในพื้นที่ทำการเกษตรของตนเอง ในรอบปีที่ผ่านมามีเกษตรกรจำหน่ายกระบือเฉลี่ย 0.93 ตัวต่อราย ข้อมูลด้านประสิทธิภาพการผลิตกระบือของเกษตรกร โดยการเปรียบเทียบข้อมูลที่เก็บรวบรวมครั้งที่ 1 กับข้อมูลครั้งที่ 2 พบว่า มีตัวชี้วัดด้านประสิทธิภาพการผลิตกระบือเพิ่มขึ้น จำนวน 6 ตัว ได้แก่ น้ำหนักของกระบือ การผสมติดและการตั้งท้องของกระบือ โรงเรือนเลี้ยงกระบือที่ถูกสุขลักษณะ และมีการจำหน่ายกระบือเพิ่มขึ้น ในอัตราร้อยละ 3.66, 19.59, 5.43 และ 4.02 ตามลำดับ อัตราการป่วยของกระบือ และอัตราการตายของกระบือลดลงจากเดิมร้อยละ 0.35 และ 0.1 มีตัวชี้วัดด้านประสิทธิภาพการผลิตกระบือลดลงจำนวน 4 ตัว ได้แก่ จำนวนกระบือของเกษตรกร อัตราการเกิดของลูกกระบือ การปลูกพืชอาหารสัตว์ และจำนวนสัตว์ที่มีสุขภาพสมบูรณ์แข็งแรงดี มีจำนวนลดลงร้อยละ 9.4, 26.86, 1.48 และ 3.06 ตามลำดับ

คำสำคัญ