ความหลากหลาย และการใช้ประโยชน์จากพันธ์ข้าวไร่ของเกษตรกรบนพื้นที่สูงในเขตภาคเหนือตอนบนของประเทศไทย
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
ประเทศไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเขตพื้นที่ภาคเหนือตอนบนถือได้ว่าเป็นแหล่งความหลากหลายพันธุกรรมของข้าวที่สำคัญของโลก ในขณะเดียวกันข้าวยังถือได้ว่าเป็นพืชหลักที่ใช้เป็นอาหาร เพราะมีคุณค่าทางโภชนาการมากมาย และยังเป็นพืชรายได้ที่สำคัญที่ใช้ในการส่งออกอีกด้วย อย่างไรก็ตามเนื่องจากสภาพบนพื้นที่สูงมีความความหลากหลายทั้งสภาพของภูมิประเทศและภูมิอากาศ รวมทั้งมีชนเผ่าที่แตกต่างกัน จึงทำให้มีการปลูกและผลิตข้าวที่แตกต่างกันออกไป โดยเฉพาะอย่างยิ่งข้าวไร่ ดังนั้นจึงได้มีการศึกษาวิจัยถึงความหลากหลาย และการใช้ประโยชน์จากพันธุ์ข้าวไร่ของเกษตรกรบนพื้นที่สูงในเขตภาคเหนือตอนบนของประเทศไทยนี้ โดยทำการสำรวจ จากพื้นที่ที่มีการปลูกข้าวไร่ 5 จังหวัด ได้แก่ จังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน ลำพูน และน่าน โดยมีเกษตรกรที่เป็นชนเผ่าจำนวนทั้งสิ้น 13 ชนเผ่า มีวัตถุประสงค์เพื่อหาความหลากหลาย ของข้าวไร่ของเกษตรกรที่ปลูกในเขตพื้นที่สูง ในภาคเหนือของประเทศไทย รวมทั้งเป็นแหล่งข้อมูลทางพันธุกรรมของพืช เพื่อส่งเสริมเป็นเชื้อพันธุ์ที่ปลูกบนพื้นที่สูง สนับสนุนให้มีการแลกเปลี่ยนเชื้อพันธุ์ระหว่างชุมชน และการใช้ประโยชน์ของข้าวไร่ สำหรับขอบเขตของวิธีการศึกษาวิจัยโดยการเก็บข้อมูลจากการสำรวจ การสัมภาษณ์เกษตรกรทั้งแบบรายครัวเรือนและแบบกลุ่ม รวมถึงการเก็บตัวอย่างจากในพื้นที่แล้วนำกลับมาวิเคราะห์ในห้องปฎิบัติการ ผลจากการศึกษาวิจัยพบว่า ระบบการปลูกข้าวไร่ของเกษตรกรบนที่สูง สามารถแบ่งออกเป็น 3 ระบบ ตามรอบระยะการหมุนเวียนพื้นที่ ได้แก่ 1) ระบบการปลูกข้าวไร่ที่มีรอบหมุนเวียน 7 ปีขึ้นไป 2) ระบบการปลูกข้าวไร่ที่มีรอบการหมุนเวียน 3-5 ปี และ 3) ระบบการปลูกข้าวไร่ที่มีรอบการปลูกทุก 1-2 ปี ในด้านวิธีการปลูกข้าวไร่ของเกษตรกรทุกชนเผ่าจะทำการปลูกข้าวไร่ในช่วงฤดูฝนเป็นหลัก โดยจะมีรายละเอียดที่แตกต่างกันออกไปบ้าง ตามลักษณะความเชื่อ ทั้งในส่วนของการเป็นชนเผ่าที่ต่างกัน ศาสนาที่นับถือที่ต่างกัน การได้รับเทคโนโลยีต่างๆ รวมทั้งระยะทางการคมนาคมขนส่ง สำหรับการคัดเลือกเมล็ดพันธุ์ข้าว พบว่าเกษตรกรจะมีการคัดเลือกเมล็ดพันธุ์ข้าว 4 ลักษณะคือ เกี่ยวรวมทั้งแปลงแล้วคัดรวงอื่นออกจากมัดที่จะนำมาเป็นเมล็ดพันธุ์ เลือกแปลงที่ต้องการนำมาเป็นเมล็ดพันธุ์แล้วคัดรวงอื่นออก เลือกคัดรวงที่จะนำมาเป็นเมล็ดพันธุ์จากในแปลง และเลือกเก็บเป็นเมล็ดพันธุ์จากกองข้าวที่ตีรวมกันแล้วนำไปเก็บไว้ต่างหาก ส่วนวิธีการแลกเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์ข้าวนั้น จะขึ้นอยู่กับความเชื่อของแต่ละชนเผ่าว่ามีอย่างไร ในด้านความหลากหลายของพันธุ์ข้าวไร่นั้น พบว่ามีชื่อพันธุ์ข้าวไร่ทั้งหมดจำนวน 279 พันธุ์ และเมื่อแยกตามชนิดแป้งจะเป็นข้าวไร่ชนิดข้าวเจ้า 179 พันธุ์ และข้าวไร่ชนิดข้าวเหนียว 100 พันธุ์ โดยชนเผ่าที่มีความหลากหลายของสายพันธุ์ข้าวไร่มากที่สุดคือ 50 พันธุ์ คือ เกษตรกรเผ่ากะเหรี่ยงสะกอ และรองลงมาได้แก่เกษตรกรเผ่าม้งคือพบทั้งสิ้น 39 พันธุ์ ส่วนเกษตรกรชนเผ่าที่พบความหลากหลายของสายพันธุ์ข้าวไร่น้อยที่สุดคือเผ่าขมุมีเพียง 4 พันธุ์เท่านั้น และจะสังเกตุได้ว่าเกษตรกรในแต่ละชนเผ่าจะปลูกข้าวไร่ชนิดเจ้าหรือเหนียวขึ้นอยู่กับความต้องการในการบริโภคข้าวของชนเผ่านั้นๆเป็นหลัก เมื่อพิจารณารายละเอียดของพันธุ์ข้าวไร่ก็จะพบลักษณะความหลากหลายของพันธุ์ข้าวไร่ที่แตกต่างกันออกไปมากมาย ทั้งลักษณะภายนอก เช่น ต้น ใบ และเมล็ด รวมทั้งลักษณะองค์ประกอบภายในของเมล็ด เช่นปริมาณโปรตีน ธาตุเหล็ก และธาตุสังกะสี โดยความหลากหลายของพันธุ์ข้าวไร่นี้จะพบความแตกต่างทั้งระหว่างชนเผ่า ภายในชนเผ่าเดียวกัน และพันธุ์ข้าวไร่ที่มีชื่อเดียวกันและปลูกในพื้นที่เดียวกันแต่คนละครัวเรือน ส่วนการนำพันธุ์ข้าวไร่ที่มีความหลากหลายไปใช้ประโยชน์ก็จะแตกต่างกันออกไป ตามความต้องการของเกษตรกรในแต่ละชนเผ่าและในแต่ละพื้นที่ ซึ่งขึ้นอยู่กับลักษณะภูมิประเทศและภูมิอากาศที่ต่างกันออกไป ในขณะที่พิธีกรรมต่างๆที่เกี่ยวข้องกับการปลูกข้าวไร่นั้น เกษตรกรแต่ละชนเผ่าจะมีพิธีกรรมที่ต่างกันออกไป ตามความเชื่อของชนเผ่า และศาสนาที่นับถือ รวมทั้งความเจริญจากการเข้าถึงของเทคโนโลยี และการคมนาคมขนส่ง