ฤทธิ์ป้องกันการเกิดมะเร็งของสารสกัดและสารสำคัญที่แยกได้จากมะเกี๋ยงและกลไกการป้องกันที่เกี่ยวข้องกับระบบเอนไซม์กำจัดสารแปลกปลอม

บทคัดย่อ

มะเกี๋ยง เป็นพืชพื้นเมืองในโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชดำริสมเด็จ พระเทพรัตนราชสุดา สยามบรมราชกุมารี พบมากในเขตภาคเหนือ นิยมนำมาบริโภคทั้งในรูปผลสด และผลิตภัณฑ์แปรรูป เช่น น้ำมะเกี๋ยง ไวน์และแยม เป็นต้น งานวิจัยนี้จึงสนใจศึกษาฤทธิ์ต้านมะเร็ง ของมะเกี๋ยงโดยทดสอบฤทธิ์ก่อกลายพันธุ์และต้านการกลายพันธุ์ทั้งในหลอดทดลองและสัตว์ทดลอง ของสารสกัดจากเนื้อและเมล็ดมะเกี๋ยง พบว่า สารสกัดส่วนน้ำไม่มีฤทธิ์ก่อกลายพันธุ์ในแบคทีเรียซัล โมเนลลา ธัยฟิมิวเรียม สายพันธุ์ TA 98 และ TA 100 ทั้งในสภาวะที่มีหรือไม่มีการกระตุ้นจากเอนไซม์ ในตับหนู และที่ความเข้มข้น 5.0 และ 7.5 mg/plate สามารถลดจำนวนโคโลนีกลายพันธุ์ของแบคทีเรีย ที่ถูกเหนี่ยวนำด้วย AFB1 และ MeIQ ได้ แต่ไม่สามารถลดจำนวนโคโลนีกลายพันธุ์ของแบคทีเรียที่ถูก เหนี่ยวนำด้วย AF-2 ถึงแม้ว่าจะเพิ่มความเข้มข้นของสารสกัดเป็น 10 mg/plate สำหรับสารสกัดหยาบ เมล็ดมะเกี๋ยงชั้นไดคลอโรมีเธน และเมทานอลที่ความเข้มข้น 0.1-1.0 มิลลิกรัมต่อเพลท ไม่มีฤทธิ์ก่อ กลายพันธุ์ในแบคทีเรียซัลโมเนลลา ธัยฟิมิวเรียม สายพันธุ์ TA 98 และ TA 100 ทั้งในสภาวะที่มี หรือไม่มีเอนไซม์จากตับหนูกระตุ้น อย่างไรก็ตามพบว่า สารสกัดหยาบไดคลอโรมีเธนและเมทานอลที่ ความเข้มข้นสูงมีฤทธิ์ฆ่าแบคทีเรียซัลโมเนลลา ธัยฟิมิวเรียมในสภาวะที่ปราศจากเอนไซม์ และสาร สกัดทั้งสองชนิดมีฤทธิ์ต้านการกลายพันธุ์ต่อ AFB1 และ MeIQ ในแบคทีเรียซัลโมเนลลา ธัยฟิมิวเรียม สายพันธุ์ TA 98 และมีฤทธิ์ต้านการก่อกลายพันธุ์ต่อ AF-2 ในแบคทีเรียซัลโมเนลลา ธัยฟิมิวเรียมสาย พันธุ์ TA 100 โดยเฉพาะสารสกัดชั้นไดคลอโรมีเธนที่มีฤทธิ์ต้านการกลายพันธุ์สูงกว่าชั้นเมทานอล นอกจากนี้ ได้ทำการยืนยันผลของสารสกัดหยาบจากเนื้อและเมล็ดมะเกี๋ยงต่อการเกิดการกลายพันธุ์ใน สัตว์ทดลองโดยใช้การเกิดไมโครนิวเคลียสในตับหนูเป็นตัวบ่งชี้ความผิดปกติของสารพันธุกรรมที่เกิด จากสารเคมี ทำการป้อนสารสกัดหยาบเนื้อมะเกี๋ยงส่วนน้ำ ความเข้มข้น 100-1000 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม น้ำหนักตัว และสารสกัดหยาบเมล็ดมะเกี๋ยงส่วนไดคลอโรมีเธน ความเข้มข้น 100-500 มิลลิกรัมต่อ กิโลกรัมน้ำหนักตัว และสารสกัดเมล็ดมะเกี๋ยงส่วนเมทานอล ความเข้มข้น 10-1000 มิลลิกรัมต่อ กิโลกรัมน้ำหนักตัวทางปากเป็นเวลา 21 วัน พบว่า สารสกัดหยาบทั้งสามชนิดที่ความเข้มข้นสูงไม่มีผล เหนี่ยวนำการเกิดไมโครนิวเคลียสในตับหนู แต่พบว่า สารสกัดส่วนน้ำของเนื้อมะเกี๋ยงและสารสกัด 4 เมล็ดมะเกี๋ยงชั้นเมทานอลสามารถยับยั้งการเกิดไมโครนิวเคลียสได้เล็กน้อย ในขณะที่สารสกัดชั้นได คลอโรมีเธนที่ความเข้มข้น 250 และ 500 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัมน้ำหนักตัว สามารถยับยั้งการเกิดไมโคร นิวเคลียสในตับหนูที่ได้รับสารก่อมะเร็งตับไดเอทธิลไนโตรซามีนอย่างมีนัยสำคัญ จากการศึกษา เพิ่มเติมถึงกลไกการยับยั้งการเกิดไมโครนิวเคลียสของสารสกัดชั้นไดคลอโรมีเธนที่เกี่ยวข้องกับ เอนไซม์กำจัดสารพิษระยะที่ 1 และ 2 ได้แก่ NADPH-cytochrome P450 reductase (P450R), cytochrome P450 2E1 (CYP2E1), NAD(P)H quinone oxidoreductase-1 (NQO-1), glutathione Stransferase (GST), UDP-glucuronyl transferase (UGT) และ heme oxygenase-1 (HO-1) พบว่า สาร สกัดชั้นไดคลอโรมีเธนเหนี่ยวนำกัมมันตภาพของเอนไซม์ GSTและ UGT แต่ลดกัมมันตภาพของ เอนไซม์ HO-1 อย่างไรก็ตามสารสกัดชั้นไดคลอโรมีเธนไม่มีผลต่อการแสดงออกของโปรตีนดังกล่าว จากการศึกษาที่ผ่านมา พบว่า สารกึ่งบริสุทธิ์ลำดับที่ 4 ที่ได้จากการแยกสารสกัดไดคลอมีเธนด้วย คอลัมน์โครมาโตกราฟี มีฤทธิ์ต้านการกลายพันธุ์สูงสุดต่อสารก่อกลายพันธุ์ชนิดต่างๆ จึงทำการแยก สารกึ่งบริสุทธิ์ดังกล่าวด้วยคอลัมน์โครมาโตกราฟีต่อ ทำให้ได้สารกึ่งบริสุทธิ์ 5 ส่วน (MK4.1-4.5) และ สารบริสุทธิ์ 2 ชนิด คือ 2,4-dihydroxy-6-methoxy-3,5-dimethylchalcone (DMC) และ Hariganetin ซึ่งพบว่าสารดังกล่าวไม่มีฤทธิ์ก่อกลายพันธุ์ในแบคทีเรีย ทั้งสายพันธุ์ TA98 และ TA100 ทั้งในภาวะที่ มีและไม่มีการกระตุ้นด้วยเอนไซม์จากตับหนู แต่มีฤทธิ์ต้านการกลายพันธุ์ต่อสารก่อกลายพันธุ์ AFB1, MeIQ และ AF-2 โดยเรียงลำดับฤทธิ์ต้านการกลายพันธุ์สูงไปหาต่ำ ดังนี้ DMC, Hariganetin, MK4.1, MK4.4, MK4.5, MK4.2 และ MK4.3 ตามลำดับ จากงานวิจัยทั้งหมดสามารถสรุปได้ว่า สารสกัดหยาบ จากเมล็ดมะเกี๋ยงชั้นไดคลอโรมีเธนมีฤทธิ์ต้านการกลายพันธุ์ทั้งในหลอดทดลองและในสัตว์ทดลอง โดยมีสารออกฤทธิ์ที่สำคัญคือ DMC ส่วนกลไกยับยั้งการเกิดมะเร็งตับในระยะเริ่มต้นจากสารก่อมะเร็ง ไดเอทธิลไนโตรซามีนในหนูทดลอง อาจเกี่ยวข้องกับการเหนี่ยวนำเอนไซม์กำจัดสารพิษในตับ

คำสำคัญ