โครงการศึกษาวิจัยเพื่อจัดการความรู้เรื่องอัตลักษณ์และภูมิปัญญาด้านที่อยู่อาศัยของท้องถิ่น : กรณีศึกษาพื้นที่ภาคกลาง

บทคัดย่อ

บ้านเรือนและชุมชนพื้นถิ่นนับเป็นภูมิทัศน์วัฒนธรรมที่สำคัญประเภทหนึ่งที่เกี่ยวเนื่องกับการตั้งถิ่นฐานและมีพัฒนาการทางสภาพแวดล้อม สังคม การปกครอง วัฒนธรรม และเศรษฐกิจที่มีรูปแบบเฉพาะเป็นของแต่ละท้องถิ่น บ้านเรือนและชุมชนพื้นถิ่นเหล่านี้นอกจากจะสะท้อนให้เห็นถึงความซับซ้อนทางสังคมวัฒนธรรมของแต่ละท้องที่ ในช่วงเวลาหนึ่งๆแล้ว ยังสะท้อนให้เห็นภูมิปัญญาในการอยู่ร่วมกับสภาพแวดล้อม รวมถึงการใช้ทรัพยากรและและเทคโนโลยีในการก่อสร้างได้อย่างเหมาะสม อย่างไรก็ตามพัฒนาการทางด้านเศรษฐกิจ สังคม และสภาพแวดล้อม และความเจริญก้าวหน้าทางเทคโนโลยีของประเทศ มีผลทำให้บ้านเรือนพื้นถิ่นเหล่านี้ลดลงไปเป็นจำนวนมากในหลายท้องถิ่น และในหลายกรณีถูกปรับเปลี่ยนไปในลักษณะที่ทำให้เกิดปัญหาด้านรูปแบบและเอกลักษณ์ของที่อยู่อาศัยของท้องถิ่น การเคหะแห่งชาติ โดยฝ่ายวิชาการพัฒนาที่อยู่อาศัย ได้ตระหนักถึงคุณค่าของภูมิปัญญาของบ้านเรือนพื้นถิ่นที่สะท้อนความเป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่น และเป็นองค์ความรู้ที่มีคุณค่าทั้งด้านศิลปวัฒนธรรม และเอกลักษณ์ที่หลากหลาย โครงการศึกษาวิจัยเพื่อจัดการความรู้เรื่องอัตลักษณ์และภูมิปัญญาด้านที่อยู่อาศัยของท้องถิ่น: กรณีศึกษาพื้นที่ภาคกลาง จึงเกิดขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อรวบรวมองค์ความรู้รูปแบบที่อยู่อาศัยและวิถีการอยู่อาศัยของคนไทยในภาคกลาง บริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง มาจัดการความรู้ ประมวลเป็นสื่อชุดองค์ความรู้ในรูปแบบต่างๆ รวมถึงการจัดทำสื่อมัลติมีเดียในรูปแบบพิพิธภัณฑ์เสมือน สำหรับเผยแพร่ผ่านระบบเครือข่ายอินเตอร์เน็ต อันจะเป็นแรงผลักดันให้สังคมเกิดการเรียนรู้ เกิดความรัก เกิดความภาคภูมิใจในคุณค่า และนำมาซึ่งการอนุรักษ์และสืบสานมรดกทางวัฒนธรรมเหล่านี้ให้คงอยู่สืบไป โครงการวิจัยนี้ได้ทำการศึกษาและสำรวจบ้านเรือนไทยพื้นถิ่น ในเบื้องต้นจำนวน 31 หลัง และในรายละเอียดจำนวน 15 หลัง และ 5 หลัง โดยวิธีการสังเกตและสัมภาษณ์ ใน 3 พื้นที่ 4 ชุมชน ได้แก่ พื้นที่สะเทินน้ำสะเทินบกในบริเวณชุมชนเทศบาลตำบลลาดชะโด อำเภอผักไห่ พื้นที่ควบคุมน้ำในบริเวณชุมชนในตำบลบ้านใหม่ อำเภอมหาราช และชุมชนในตำบลปากกราน อำเภอพระนครศรีอยุธยา และพื้นที่ที่ถูกทำให้เกิดการโยกย้ายถิ่นฐานในชุมชนหมู่ 1 และหมู่ 2 ตำบลบ้านป้อม อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เนื่องจากเป็นชุมชนที่มีบ้านเรือนที่ยังคงมีการดำรงอยู่ของคุณค่าศิลปวัฒนธรรมและภูมิปัญญาที่สัมพันธ์กับสภาพแวดล้อมและวิถีชีวิตของท้องถิ่นที่ดี จากการศึกษาพบข้อคิดสำคัญที่สามารถกล่าวได้เป็น 3 ส่วน ส่วนแรก คือ สภาพแวดล้อมกับวิถีชีวิตและวัฒนธรรมชุมชน ซึ่งพื้นที่ศึกษาเป็นส่วนหนึ่งของของการตั้งถิ่นฐานในลักษณะสังคมลุ่มน้ำที่มีการใช้ลำน้ำเป็นแหล่งในการอยู่อาศัยและทำเกษตรกรรมมาอย่างต่อเนื่อง แต่เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อม ตามการพัฒนาของสังคม เศรษฐกิจ และเทคโนโลยี ทำให้วิถีการทำกินและการอยู่อาศัยในบ้านเรือนของผู้คนในแถบนี้เปลี่ยนแปลงไปด้วย ประเพณีของชุมชนบางส่วนถูกยกเลิกหรือบางส่วนเปลี่ยนแปลงไป มีเพียงบางกิจกรรมหรืองานประเพณีที่สำคัญที่ถกคงไว้ โดยมักเป็นไปตามเงื่อนไขของฤดูกาล สภาพแวดล้อม และความเชื่อในแต่ละท้องถิ่น การศึกษานี้ยังพบว่าการยึดถือประเพณีของการเป็นครอบครัวขยายที่ยังคงมีสืบเนื่องและสะท้อนสู่ลักษณะของบ้านเรือน ที่ซึ่งในปัจจุบันจะลดลงไปมากก็ตามส่วนที่สอง คือ ลักษณะภูมิทัศน์บริเวณบ้าน การศึกษานี้พบว่าในพื้นที่สะเทินน้ำสะเทินบก ทางเลือกของการพัฒนาด้วยระบบสะพานในชุมชนลาดชะโดเป็นทางเลือกในการพัฒนาชุมชนที่สามารถสร้างความสะดวกในการสัญจรภายในชุมชนแม้ว่าจะเป็นฤดูน้ำหลากและสามารถคงความเชื่อมโยงของระบบนิเวศแล้ว ยังสามารถสร้างอัตลักษณ์และสุนทรียภาพให้กับชุมชนที่แตกต่างจากท้องถิ่นอื่นๆอีกด้วย นอกจากนี้องค์ประกอบต่างๆในบริเวณบ้านของชุมชนที่ศึกษา แม้ว่าจะมีการเปลี่ยนแปลงไปสู่ความเป็นปัจเจกมากขึ้น แต่ยังสะท้อนการมีวิถีความเป็นอยู่แบบเรียบง่าย เอื้อเฟื้อ และการพึ่งพาตนเองขั้นต้นส่วนที่สาม คือ ลักษณะเรือน โครงสร้าง และองค์ประกอบ ซึ่งพบว่าเรือนไทยพื้นถิ่นในชุมชนที่ทำการศึกษายังคงแบบแผนทางประเพณีของชุมชน บ้านเหล่านี้เป็นเรือนไม้ยกพื้นสูง และหลังคาสูงทรงจอมแห จากการศึกษาเรือนในอดีตในพื้นที่ศึกษามี 2 ลักษณะ คือ เรือนประธานที่มีพาไล และเรือนประธานที่มีหอหน้า โดยมีพื้นที่นอกชานต่อออกมา เรือนเหล่านี้ส่วนใหญ่มักคงส่วนเรือนประธานไว้ตามแบบแผนประเพณี ในขณะที่องค์ประกอบอื่นๆของเรือนมีการปรับเปลี่ยนไป ได้แก่ การปิดล้อมนอกชานให้กลายเป็นพื้นที่โถง ปรับระดับพื้นเรือนภายในให้เสมอกัน และมีการต่อเติมพื้นที่ใช้สอยอื่นๆ เพื่อตอบสนองความต้องการการอยู่อาศัยที่เปลี่ยนแปลงไป รวมถึงมีการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างและการใช้วัสดุของบ้านตามเทคโนโลยีการก่อสร้างที่มีในท้องถิ่นในส่วนของการจัดการความรู้ ข้อมูลการศึกษาที่ได้รับทั้งหมดถูกนำมาประมวลและจัดทำเป็นสื่อชุดองค์ความรู้ใน 5 รูปแบบ คือ 1) สื่อสิ่งพิมพ์ประเภทโปสเตอร์ จำนวน 16 แผ่น 2) สื่อวีดีทัศน์ จำนวน 3 เรื่อง 3) สื่อเว็บไซต์ จำนวน 1 เว็บไซต์ 4) สื่อหนังสืออิเลคทรอนิกส์ จำนวน 1 เล่ม และ 5) สื่อมัลติมีเดียในรูปแบบพิพิธภัณฑ์เสมือน ที่สามารถเชื่อมโยงกับเครือข่ายอินเตอร์เน็ต และเชื่อมโยงสู่ระบบสารสนเทศของการเคหะแห่งชาติและโครงการฯอีก 4 ภาคด้วย ทั้งนี้เพื่อให้การเผยแพร่องค์ความรู้และสร้างเครือข่ายของนักวิชาการและผู้สนใจมีความกว้างขวางมากยิ่งขึ้นคำสำคัญ : บ้านเรือนพื้นถิ่น ภาคกลาง ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง การจัดการความรู้ ภูมิปัญญา

คำสำคัญ