การศึกษาความหลากหลายภูมิรู้พืชสมุนไพรในท้องถิ่นต่อการผลิตไก่พื้นเมืองในจังหวัดสุรินทร์เพื่อการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนอย่างยั่งยืน
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้วัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความหลากหลายภูมิปัญญาและองค์ความรู้พืชสมุนไพรในท้องถิ่นต่อการผลิตไก่พื้นเมืองในจังหวัดสุรินทร์ และเพื่อให้เกิดการแลกเปลี่ยนประสบการณ์ และการแก้ไขปัญหาร่วมกัน กลุ่มตัวอย่าง คือ หมอพื้นบ้าน ผู้รู้ ผู้ใช้ หรือผู้ที่เคยนำพืชสมุนไพรมาใช้ในไก่พื้นเมือง จำนวน 100 ตัวอย่าง การดำเนินการวิจัย 4 ขั้นตอน คือ 1) สืบค้นข้อมูลภูมิปัญญาจากฐานข้อมูลและเอกสาร 2) สืบค้นข้อมูลภูมิปัญญาจากหมอพื้นบ้าน ผู้รู้ ผู้ใช้ หรือผู้ที่เคยใช้ 3) การจัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้และการแก้ไขปัญหาร่วมกัน 4) การจัดเวทีสัมมนาระดมความคิดเห็นจากนักวิชาการ ผลการวิจัย พบว่า กลุ่มตัวอย่างเป็นเพศชาย ร้อยละ 99 อายุส่วนใหญ่ระหว่าง 51 ปีขึ้นไป ร้อยละ 39 ระดับการศึกษาระดับประถมศึกษา ร้อยละ 32 อาชีพหลักของผู้ที่เลี้ยงไก่พื้นเมือง คือ อาชีพทำนา ร้อยละ 42 ส่วนใหญ่เลี้ยงไก่พื้นเมืองในพื้นที่ทำการเกษตร ร้อยละ 48 ผลการศึกษาความหลากหลายของภูมิรู้สมุนไพรในท้องถิ่นจังหวัดสุรินทร์ พบว่า มีทั้งหมด 199 ตำรับ แยกตามกลุ่มอาการ ได้ 4 กลุ่ม ดังนี้ กลุ่มที่ 1 อาหารและการเร่งการเจริญเติบโต ได้แก่ ตำรับยาสมุนไพรบำรุงกำลัง จำนวน 26 ตำรับ ตำรับสมุนไพรแก้ช้ำใน จำนวน 14 ตำรับ ตำรับยาสมุนไพรถ่ายพยาธิภายใน จำนวน 8 ตำรับ กลุ่มที่ 2 ป้องกันและรักษาโรค ได้แก่ ตำรับยาสมุนไพรรักษาโรคท้องอืด จำนวน 14 ตำรับ ตำรับยาสมุนไพรรักษาโรคท้องเสีย จำนวน 4 ตำรับ ตำรับสมุนไพรพยาธิภายนอก จำนวน 15 ตำรับ ตำรับสมุนไพรพยาธินัยน์ตาไก่ จำนวน 14 ตำรับ ตำรับยาสมุนไพรสมานแผล จำนวน 12 ตำรับ ตำรับยาสมุนไพรโรคผิวหนัง หิด กลากเกลื้อน จำนวน 11 ตำรับ ตำรับยาสมุนไพรรักษางูกัดหรือสัตว์มีพิษ จำนวน 5 ตำรับกลุ่มที่ 3 สร้างระบบภูมิคุ้มกัน ได้แก่ ตำรับยาสมุนไพรบำรุงธาตุ จำนวน 11 ตำรับ ตำรับยาสมุนไพรสำหรับไข้หวัด จำนวน 6 ตำรับ ตำรับยาสมุนไพรต้มน้ำกราดตัวไก่ จำนวน 16 ตำรับ และกลุ่มที่ 4 พืชสมุนไพรเดี่ยว จำนวน 43 ตำรับ โดยจำแนกเป็นพืชสมุนไพรทั้งหมด 45 วงศ์ จำนวน 84 ชนิด ผลจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ข้อมูลเกี่ยวกับการใช้พืชสมุนไพรในไก่พื้นเมือง สรุปได้ดังนี้ เกษตรกรรู้จักพืชสมุนไพรได้จาก 1) จากภูมิปัญญาที่สืบทอดต่อกันมาจากบรรพบุรุษ 2) ศึกษาหนังสือตำรา เอกสารและสื่อสารสนเทศ 3) จากประสบการณ์ในการเลี้ยง ปัญหาของการนำพืชสมุนไพรมาใช้ในไก่พื้นเมือง คือ พืชสมุนไพรบางชนิดหาได้ยาก ต้องใช้ระยะเวลาหา เห็นผลช้า ความยุ่งยากในการประกอบการผลิต ใช้ไม่ถูกวิธี ใช้ไม่ตรงกับโรค ขั้นตอนในการแปรสภาพและเก็บรักษายุ่งยาก แนวทางการจัดการแก้ปัญหา คือ รวมกลุ่มเพื่อปรึกษาหารือ กระตุ้นและให้มีการใช้สมุนไพรอย่างต่อเนื่อง สนับสนุนในการปลูกพืชสมุนไพรไว้ใช้เองหรือปลูกบริเวณบ้านเพื่อใช้ในการบริโภค อธิบาย บอกต่อถึงสรรพคุณของพืชสมุนไพรแก่เกษตรกรผู้เลี้ยงไก่พื้นเมืองรายอื่น ศึกษาจากผู้รู้ถึงสรรพคุณและวิธีใช้ แล้วลองปฏิบัติตาม เผยแพร่และประชาสัมพันธ์การนำพืชสมุนไพรมาใช้ ข้อเสนอแนะการวิจัย 1. ควรมีเกษตรกรต้นแบบหรือชุมชนนำร่องการใช้พืชสมุนไพรเพื่อการพึ่งพาตนเองในระดับเกษตรกรที่มีการเลี้ยงไก่พื้นเมืองรายย่อย 2. ควรศึกษาและพัฒนาตำรับยาสมุนไพรในการเลี้ยงไก่พื้นเมือง เป็นผลิตภัณฑ์ที่ใช้ง่าย สะดวกและเหมาะสมกับยุคสมัย 3. ควรมีการตรวจสอบความถูกต้องของตำรับยาสมุนไพรก่อนการนำไปถ่ายทอดเทคโนโลยี 4. ควรมีการส่งเสริม อบรม แนะนำ การใช้พืชสมุนไพรเพื่อการป้องกันรักษาโรคในไก่พื้นเมือง