การจัดการความรู้ด้านพืชสมุนไพรและการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืนโดยการมีส่วนร่วมของชุมชน

บทคัดย่อ

บทคัดย่อ รายงานการวิจัยเรื่อง การจัดการความรู้ด้านพืชสมุนไพรและการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน โดยการมีส่วนร่วมของชุมชน ผู้วิจัย : นางเพ็ญรัตน์ สุภาพรเหมินทร์ สถานศึกษา : วิทยาลัยเทคนิคพัทลุง หน่วยงานสนับสนุน : โรงพยาบาลพัทลุง สาธารณสุขพัทลุง ศูนย์แพทย์ชุมชน มหาวิทยาลัยทักษิณพัทลุง ปีที่วิจัย : 2554-2555 การวิจัยนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาความหลากหลายทางพันธุกรรมของพืชสมุนไพรในชุมชนเมืองและชุมชนนอกเขตเมือง 2) ศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่นและปราชญ์ชาวบ้านในการใช้ประโยชน์จากพืชสมุนไพรในชุมชนเมืองและชุมชนนอกเขตเมือง 3) พัฒนาต้นแบบการจัดการความรู้เพื่อพึ่งตนเองด้านการใช้ประโยชน์จากพืชสมุนไพรในชุมชนเมืองและชุมชนนอกเขตเมือง 4) สร้างและพัฒนาศูนย์การเรียนรู้วิทยาศาสตร์ชุมชน เพื่อพึ่งตนเองด้านการใช้ประโยชน์จากพืชสมุนไพร 5) จัดทำผลิตภัณฑ์เพิ่มมูลค่าของพืชสมุนไพรเป็นรายได้เสริมให้กับนักเรียนและชุมชนกลุ่มเป้าหมาย กลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ กลุ่มผู้นำชุมชนและปราชญ์ชาวบ้าน กลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุข กลุ่มแม่บ้านในเขตชุมชนเมืองและนอกเขตเมือง และนักเรียน นักศึกษาที่เข้าร่วมโครงการทำโครงงานวิทยาศาสตร์และการจัดทำสิ่งประดิษฐ์ในรูปแบบต่างๆ การเลือกกลุ่มตัวอย่างเลือกแบบเจาะจง กลุ่มตัวอย่างนักเรียน นักศึกษา จำนวน 120 คน กลุ่มตัวอย่างจากตัวแทนในชุมชนที่ตอบแบบสอบถาม แบบสัมภาษณ์เชิงลึกกลุ่มละ 5-10 คน รวม 40 คน เครื่องมือที่ใช้ แบบบันทึกข้อมูล แบบสัมภาษณ์ แบบสอบถามและแบบสังเกต วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติพื้นฐาน และการพรรณา ผลการศึกษาวิจัย 1) ความหลากหลายทางพันธุกรรมของพืชสมุนไพรในชุมชนเมืองและชุมชนนอกเขตเมือง พบว่า ความหลากหลายของสมุนไพรในชุมชนนอกเมือง มีทั้งชนิดพันธุ์และปริมาณการปลูก พื้นที่ที่ใช้ปลูกในรูปแบบที่ผสมผสานในสวนผลไม้ ในสวนยางพารา และไร่นาสวนผสมตามแนวคิดหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ รัชกาลที่ 9 ส่วนชุมชนเมือง ส่วนใหญ่พืชสมุนไพรที่ปลูกเป็นพืชสวนครัว เช่น ตะไคร้ พริก ตำลึงขึ้นตามแนวรั้ว มะเขือ มะกรูด กะเพราะและมีการปลูกในพื้นที่จำกัดด้วยการทำโรงเรือนเล็กๆ ในพื้นที่ชุมชนบ้านแร่ หัวควร เป็นต้น 2) การศึกษาภูมิปัญญาท้องถิ่นและปราชญ์ชาวบ้านในการใช้ประโยชน์จากพืชสมุนไพรในชุมชนเมืองและชุมชนนอกเขตเมือง พบว่าชุมชนเมืองใช้ประโยชน์ของสมุนไพรในเรื่องการประกอบอาหารในครัวเรือน การทำผลิตภัณฑ์ยาหม่อง ยาดม ผลิตภัณฑ์ทำความสะอาด โดยความช่วยเหลือของผู้นำชุมชน ศูนย์แพทย์ชุมชน เป็นต้น ส่วนชุมชนเขตนอกเมือง จากการรวบรวมตํารับยาสมุนไพรของหมอชาวบ้าน พบว่ามีมากถึง 9 กลุ่ม ได้แก่ 1.สมุนไพรรักษาโรคผิวหนัง 2.สมุนไพรรักษาโรคระบบทางเดินปัสสาวะ 3.สมุนไพรรักษาอาการท้องเสียและโรคกระเพาะ 4.สมุนไพรช่วยระบาย 5.สมุนไพรช่วยถอนพิษแมลงสัตว์กัดต่อย 6.สมุนไพรรักษาอาการเหนื่อยอ่อนเพลีย/บํารุงกําลัง 7.สมุนไพรช่วยให้เจริญอาหาร 8.สมุนไพรรักษาอาการไอ 9.สมุนไพรช่วยขับถ่ายพยาธิ 3) การพัฒนาต้นแบบการจัดการความรู้ เพื่อพึ่งตนเองด้านการใช้พืชสมุนไพรในชุมชนเมืองและชุมชนนอกเขตเมือง ผลการวิจัยพบว่า ต้นแบบการจัดการความรู้ของกลุ่มสมุนไพรในชุมชนเขตนอกเมือง คือ ชุมชนบ้านแพรกหา โดยมีปัจจัยหลายด้านสนับสนุนให้สมาชิกในกลุ่มเกิดกระบวนการจัดการความรู้ขึ้น ได้แก่ การมีผู้นำที่เข้มแข็ง การมีส่วนร่วม ความกระตือรือร้นของสมาชิก การเปิดใจที่จะเรียนรู้ วัฒนธรรมภายในชุมชนด้านการไว้วางใจและเคารพผู้นำหรือภูมิปัญญา เครือข่ายชุมชน การสนับสนุนจากหน่วยงานภายนอก และการได้รับยกย่องและให้รางวัล 4) การสร้างและพัฒนาศูนย์การเรียนรู้วิทยาศาสตร์ชุมชน ได้พัฒนาห้องจัดแสดงผลงานของนักเรียน นักศึกษาด้านการใช้ประโยชน์จากพืชสมุนไพรทั้งโครงงานวิทยาศาสตร์ สิ่งประดิษฐ์หรือนวัตกรรมที่เอื้อต่อการประกอบอาชีพของชุมชน ได้แก่ เครื่องหั่นสมุนไพร เครื่องอบสมุนไพร และเครื่องบีบอัดน้ำมันมะพร้าวด้วยระบบไฮดรอลิก ได้เผยแพร่ต่อชุมชนในนิทรรศการต่างๆ และส่งมอบสิ่งประดิษฐ์แก่ชุมชน เพื่อการประกอบอาชีพ จำนวน 3 รายการ 5) การจัดทำผลิตภัณฑ์เพิ่มมูลค่าของพืชสมุนไพรเป็นรายได้เสริมให้กับนักเรียน นักศึกษาและชุมชน ได้แก่ น้ำมันมะพร้าวสกัดเย็น น้ำมันว่าน น้ำมันนวด ยาดม ยาหม่องสมุนไพร และโครงงานหลากหลายที่เกี่ยวข้องกับการใช้ประโยชน์จากสมุนไพร และได้จัดทําเอกสารเป็นรูปเล่ม เพื่อเผยแพร่จํานวน 2 รายการ คือ 1. ต้านโรคร้ายด้วยสมุนไพรใกล้ตัว และ 2. ภูมิปัญญาท้องถิ่นกับการใช้ประโยชน์จากสมุนไพรเป็นหนังสือเล่มเล็ก คือวิธีทำ ยาดม ยาลม ยาหม่อง น้ำมันนวดตัว และน้ำมันมะพร้าวสกัดเย็น ความพึงพอใจของนักเรียน นักศึกษา กลุ่มอาสาสมัครสาธารณสุข(อสม.) กลุ่มแม่บ้านและผู้แทนชุมชน ต่อผลิตภัณฑ์โดยภาพรวมอยู่ในระดับมาก

คำสำคัญ