การศึกษาภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพรสู่ห่วงโซ่อาหารเพื่อเพิ่มคุณค่า และมูลค่าการท่องเที่ยวในพื้นที่ลุ่มน้ำชี จังหวัดบุรีรัมย์-สุรินทร์

บทคัดย่อ

โครงการวิจัยเรื่อง การศึกษาภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพรสู่ห่วงโซ่อาหารเพื่อเพิ่มคุณค่าและมูลค่า การท่องเที่ยวในพื้นที่ลุ่มน้ำชี จังหวัดบุรีรัมย์-สุรินทร์ มีวัตถุประสงค์คือ 1) เพื่อสังเคราะห์ภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพรในพื้นที่ลุ่มน้ำชี จังหวัดบุรีรัมย์ – สุรินทร์ 2) เพื่อประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพรกับการท่องเที่ยวในพื้นที่ลุ่มน้ำชี จังหวัดบุรีรัมย์ – สุรินทร์ 3) เพื่อเพิ่มคุณค่าและมูลค่าทางการท่องเที่ยวในพื้นที่ลุ่มน้ำชี จังหวัดบุรีรัมย์-สุรินทร์จากการประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาพืชสมุนไพร ใช้วิธีวิจัยเชิงคุณภาพ และวิธีการวิจัยปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม ประกอบด้วย การสำรวจสืบค้นภูมิปัญญา การสังเกตการณ์แบบมีส่วนร่วม สัมภาษณ์เจาะลึก และการประชุมระดมสมอง กระบวนการการทบทวนหลังปฏิบัติงาน ในพื้นที่ศึกษา ได้แก่ ชุมชนบ้านโคกสวาย ต.ท่าสว่าง อ.เมือง จ.สุรินทร์ ชุมชนบ้านทุ่งมน ต.ทุ่งมน อ.ปราสาท จ.สุรินทร์ ชุมชนบ้านลำพุก ต.ตาเบา อ.ปราสาท จ.สุรินทร์ และชุมชนบ้านเสม็ด ต.หนองเต็ง อ.กระสัง จ.บุรีรัมย์ เก็บข้อมูลจากกลุ่มตัวอย่างหรือชุมชนที่เข้าร่วม ได้แก่ ผู้นำชุมชน หมอพื้นบ้าน ปราชญ์ชาวบ้าน อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน สมาชิกกลุ่มป่าชุมชน-กลุ่มป่าครอบครัว สมาชิกเครือข่ายชุมชนสมุนไพรจังหวัดสุรินทร์ สมาชิกศูนย์สมุนไพรตะบัลไพร บุคลากรโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล บุคลากรองค์การบริหารส่วนตำบล บุคลากรโรงพยาบาลกาบเชิง บุคลากรสาธารณสุข บุคลากรสำนักงานเกษตร และบุคลากรสำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬา ผลการวิจัย ประกอบด้วย 1. ผลการสังเคราะห์ภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพรนำไปสู่การประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพรกับการท่องเที่ยว พบว่า 1.1 ความสัมพันธ์ระหว่างวิถีชีวิตของคนในชุมชน ลักษณะทางกายภาพ ลักษณะทางสังคม และการใช้ประโยชน์จากพืชสมุนไพร มีส่วนสนับสนุนและเอื้อต่อการจัดการการท่องเที่ยวของชุมชน และยังสามารถประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพรในมิติต่าง ๆ เช่น มิติด้านการส่งเสริมสุขภาพ ด้านการฟื้นฟูภูมิปัญญาสมุนไพร ด้านการอนุรักษ์ธรรมชาติสิ่งแวดล้อม 1.2 องค์ความรู้พืชสมุนไพรในพื้นที่ลุ่มน้ำชี จังหวัดบุรีรัมย์ – สุรินทร์ ประกอบด้วย สมุนไพรเวชสำอาง สมุนไพรอินทรีย์เพื่อสุขภาวะชุมชน องค์ความรู้ตะบัลไพร นวดพื้นบ้านสมุนไพรรักษาสุขภาพ ป่าชุมชน ป่าครอบครัว : ระบบนิเวศสมุนไพรพื้นบ้านเพื่อการพึ่งตนเอง 1.3 การผสมผสานภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพร พบว่า มีวิธีการใช้ประโยชน์จากพืชสมุนไพรให้สอดคล้องกับประเด็นต่าง ๆ ตามบริบทพื้นที่ได้แก่ วิถีชีวิต ความเป็นอยู่ การพึ่งพาตนเอง การประกอบอาชีพ การสร้างรายได้ สิ่งแวดล้อมชุมชน การท่องเที่ยวชุมชน การสร้างเสริมสุขภาวะชุมชน อย่างไรก็ตาม พบว่าการจัดการระบบข้อมูลภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพร การเก็บรวบรวม ส่วนใหญ่ภูมิปัญญาจากสมุนไพรยังไม่ได้ถูกจัดเก็บอย่างเป็นทางการ ขาดแหล่งรวบรวมองค์ความรู้หรือศูนย์การเรียนรู้ ความรู้จึงยังไม่ถูกแพร่หลายในวงกว้าง 2. ผลการประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพรกับการท่องเที่ยว พบว่า เกิดกระบวนการเชื่อมโยงทรัพยากรภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพรของชุมชนกับการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพและการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ 2.1 การเชื่อมโยงการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพบนฐานภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพร ผ่าน การสร้างสรรค์รูปแบบกิจกรรมพิเศษหรือ Event มหกรรมการท่องเที่ยวสุขภาพดี วิถีตะบัลไพร 2.2 การเชื่อมโยงการท่องเที่ยวเชิงนิเวศลุ่มน้ำชีบนวิถีภูมิปัญญาพืชสมุนไพรจากป่าชุมชน-ป่าครอบครัว พบว่า วิถีภูมิปัญญาพืชสมุนไพรจากป่าชุมชน-ป่าครอบครัว ในพื้นที่บ้านโคกสวาย ต.ท่าสว่าง สามารถเชื่อมโยงกับชุมชนใกล้เคียงหรือชุมชนอื่น ๆ รวมถึงเครือข่ายกับศูนย์สมุนไพร ตะบัลไพรด้วย 2.3 การเสริมสร้างความรู้ความเข้าใจด้านการท่องเที่ยวให้แก่ชุมชนและนักท่องเที่ยว โดยใช้วิธีการเล่าเรื่อง ประกอบด้วย นักเล่าเรื่อง โคกสวาย ป่าชุมชน ป่าครอบครัว : ระบบนิเวศสมุนไพรพื้นบ้านเพื่อการพึ่งตนเอง มุ่งส่งเสริมความเข้าใจด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม รวมถึงการเล่าเรื่อง องค์ความรู้ภูมิปัญญาสมุนไพร (Storytelling) เพื่อสื่อสารให้เกิดประโยชน์แก่ชุมชนและนักท่องเที่ยว ผลงานวิจัยจึงได้ถูกขยายผลและส่งผ่านงานวิจัยสู่สาธารณะ ด้วยช่องทางทั้งสื่อมวลชนและสื่อออนไลน์ ไปยังชุมชน เครือข่ายสมุนไพร หน่วยงานในพื้นที่รวมถึงประชาชนที่สนใจ 3. ผลการเพิ่มคุณค่าและมูลค่าทางการท่องเที่ยวในพื้นที่ลุ่มน้ำชีจังหวัดบุรีรัมย์-สุรินทร์จาก การประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาพืชสมุนไพร พบว่า 3.1 การปรับเปลี่ยนกระบวนทัศน์ใหม่ในการประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาสมุนไพร นำไปสู่วิถี ภูมิปัญญาสมุนไพรที่ไม่ใช่เพียงแค่รักษา แต่ถูกนำมาใช้เป็นฐานทรัพยากรทางการท่องเที่ยวของชุมชนเพื่อสร้างประสบการณ์ใหม่ให้แก่นักท่องเที่ยวและเป็นช่องทางในการสร้างรายได้เสริมให้แก่ชุมชน 3.2 ความสัมพันธ์ ระหว่างวิถีชีวิตของคนในชุมชนกับลักษณะทางกายภาพ ลักษณะทางสังคม และการใช้ประโยชน์จากพืชสมุนไพร มีส่วนสนับสนุนและเอื้อต่อการจัดการการท่องเที่ยว ส่งผลทำให้ชุมชนมีความสามารถในการพึ่งพาตนเองและการจัดการตนเองเพิ่มขึ้น 3.3 การสร้างสรรค์กิจกรรมการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพในรูปแบบมหกรรมการท่องเที่ยวสุขภาพดี วิถีตะบัลไพรก่อให้เกิดผลลัพธ์ทางสังคม คือ การสร้างพลังเครือข่ายชุมชนสมุนไพรให้กลับมาอีกครั้ง และยังสามารถเสริมสร้างความรู้ภูมิปัญญาหลากหลายให้แก่กลุ่มเป้าหมายประชาชนที่สนใจ ตลอดจนการเผยแพร่ข่าวสารสร้างการรับรู้ให้แก่สาธารณะในวงกว้าง 3.4 การเพิ่มมูลค่าให้กับการท่องเที่ยวเชิงนิเวศและการท่องเที่ยวเชิงสุขภาพ จาก การประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาพืชสมุนไพร พบว่า การนำภูมิปัญญาสมุนไพรที่มีอยู่ในชุมชนมาส่งเสริมประยุกต์ใช้กับการท่องเที่ยวในรูปแบบต่าง ๆ การแปรสภาพจากวัตถุดิบสมุนไพรให้เป็นผลิตภัณฑ์หรือบริการทาง การท่องเที่ยว การยกระดับมาตรฐานและคุณภาพของภูมิปัญญาสมุนไพรให้เป็นที่ยอมรับจะส่งผลก่อให้เกิดมูลค่าเพิ่มทางการท่องเที่ยวได้ 4. ผลลัพธ์ของงานวิจัยครั้งนี้ คือ 4.1 เกิดคุณค่าในมิติการฟื้นฟูภูมิปัญญาสมุนไพร โดยเฉพาะการฟื้นฟูโรงหมอพื้นบ้านกับ การสืบสานความรู้ตะบัลไพร ก่อให้เกิดผลลัพธ์ทางสังคมด้วยการสร้างพลังเครือข่ายชุมชนสมุนไพรให้กลับมาอีกครั้ง และยังสามารถเสริมสร้างความรู้ภูมิปัญญาหลากหลายให้แก่กลุ่มเป้าหมายประชาชน ตลอดจนการเผยแพร่ข่าวสารสร้างการรับรู้ให้แก่สาธารณะในวงกว้าง 4.2. เกิดคุณค่าในมิติการรักษาสุขภาพ การส่งเสริมสุขภาวะชุมชน พบว่า การประยุกต์ใช้ ภูมิปัญญาด้านสมุนไพร เช่น ยาต้มสมุนไพร การประกอบอาหารด้วยสมุนไพร การนวดพื้นบ้าน การสะเดาะ เคราะห์ การรักษาพิษงู ยังคงมีความจำเป็นสำหรับการส่งเสริมสุขภาวะชุมชน ตลอดจนการรักษาด้วยวิธีแพทย์ทางเลือกโดยใช้ภูมิปัญญาสมุนไพรร่วมกับการรักษาแพทย์แผนปัจจุบัน อีกทั้งยังเป็นเครื่องมือที่โน้มน้าวให้ประชาชนหันมาให้ความสำคัญกับการดูแลสุขภาพตนเองในสถานการณ์โควิดด้วย 4.3 เกิดคุณค่าในมิติด้านทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของชุมชนบริเวณลุ่มน้ำชีบุรีรัมย์ สุรินทร์ ถูกนำมาประยุกต์ใช้เป็นเครื่องมือในการส่งเสริมการท่องเที่ยวโดยเฉพาะกุศโลบายในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ เพื่อให้เป็นทั้งแหล่งผลิตสมุนไพรและการสร้างความมั่นคงทางอาหาร รองรับการท่องเที่ยวในชุมชนโดยการประยุกต์ใช้ภูมิปัญญาพื้นบ้านที่มีอยู่ในชุมชนควบคู่กับกิจกรรมการท่องเที่ยวคำสำคัญ : ภูมิปัญญาจากพืชสมุนไพร คุณค่าและมูลค่าการท่องเที่ยว พื้นที่ลุ่มน้ำชีจังหวัดบุรีรัมย์-สุรินทร์

คำสำคัญ