สารสกัดสมุนไพรไทยยับยั้งเชื้อราน้ำสำคัญในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ

บทคัดย่อ

การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำมีความสำคัญต่อเศรษฐกิจทั้งในประเทศและส่งออก สามารถสร้างรายได้ให้กับประชากรได้ทั้งระดับครัวเรือน อุตสาหกรรมขนาดกลาง จนถึงขนาดใหญ่ การเกิดโรคระบาดจากเชื้อราเป็นปัญหาที่สำคัญปัญหาหนึ่งโดยเฉพาะในโรงเพาะฟัก อย่างไรก็ตามยังไม่มีการรักษาที่ผลอดภัยและได้ผลดี การรักษาวิธีดั่งเดิมเป็นการใช้มาลาไคท์กรีน ซึ่งเป็นสารเคมีก่อมะเร็ง ซึ่งมีผลต่อผู้ปฏิบัติงาน และตกค้างในสิ่งแวดล้อมน้ำ งานวิจัยนี้ได้ศึกษาประสิทธิภาพของสารสกัดสมุนไพรไทย ได้แก่ หัวกระเทียม (Allium sativum) เหง้าขมิ้นชัน (Curcuma longa) ใบชุมเห็ดเทศ (Cassia alata) เปลือกผลมังคุด (Garcinia mangostana) และใบสาบเสือ (Eupaporium odoratum) ในการต่อต้านเชื้อราก่อโรค 3 ชนิดพันธุ์ ได้แก่ Achlya bisexualis Aphanomyces piscicida และ Lagenidium thermophilum โดยทำการสกัดด้วยน้ำ และเอทานอล ที่อุณหภูมิห้อง 1 คืน และเพิ่มการสกัดด้วยอุณหภูมิสูง (60 OC นาน 2 ชั่วโมง) การศึกษาฤทธิ์การยับยั้งเชื้อรา (fungistatic test) ในระยะ zoospore ด้วยวิธี immersion ที่ความหนาแน่น 1x104 zoospores/ml พบว่า สารสกัดสมุนไพรไทยมีฤทธิ์ดีต่อ zoospore ของ Achlya bisexualis และ Aphanomyces piscicida ดังนี้ สารสกัดสมุนไพรที่สามารถยับยั้งการงอกของ A. bisexualis zoospore แบ่งได้ 3 กลุ่ม คือ กลุ่มที่ (1) สารสกัดสมุนไพรทุกชนิด ที่ความเข้มข้น 500 และ1,000 ppm แช่ 24 ชั่วโมง กลุ่มที่ (2) ชุมเห็ดเทศ-น้ำ ที่ความเข้มข้น 500 ppm แช่ 4 ชั่วโมง และกลุ่มที่ (3) กระเทียม-เอทานอล-ต้ม ชุมเห็ดเทศ-น้ำ และ เอทานอล-ไม่ต้ม-ต้ม ที่ความเข้มข้น 1,000 ppm แช่ 4 ชั่วโมง สารสกัดสมุนไพรที่สามารถยับยั้งการงอกของ A. piscicida zoospore แบ่งได้ 3 กลุ่มเช่นกัน คือ กลุ่มที่ (1) สารสกัดสมุนไพรเกือบทุกชนิด ที่ความเข้มข้น 500 และ1,000 ppm แช่ 24 ชั่วโมง ยกเว้น กระเทียม-น้ำ-ไม่ต้ม-ต้ม ที่ความเข้มข้น 500 ppm กลุ่มที่ (2) มังคุด-เอทานอล ที่ความเข้มข้น 1,000 ppm แช่ 1 ชั่วโมง กลุ่มที่ (3) กระเทียม-เอทานอล-ต้ม ชุมเห็ดเทศ-เอทานอล มังคุด-น้ำ-ต้ม ที่ความเข้มข้น 1,000 ppm แช่ 4 ชั่วโมง จากการศึกษาลักษณะสัณฐานวิทยาของ zoospore ด้วยกล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอนชนิดส่องกราด (SEM) โดยนำ zoospore แช่สารสกัดสมุนไพรทั้ง 12 ชนิด ที่ความเข้มข้น 1,000 ppm นาน 4 และ 24 ชั่วโมง พบว่า A. bisexualis และ A. piscicida zoospore มีลักษณะเหี่ยว โดยเฉพาะที่เวลา 24 ชั่วโมง zoospore มีรูปร่างบิดเบี้ยว และฉีกขาดหรือเป็นรูอย่างเห็นได้ชัด การทดสอบความเป็นพิษต่อไข่ปลาและลูกปลาอายุ 1 และ 7 วัน พบว่าความเป็นพิษของสารสกัดสมุนไพรแต่ละชนิดมีแนวโน้มไปในทางเดียวกันทั้งสกัดด้วยน้ำและเอทานอล สารสกัดสมุนไพรที่มีความเป็นพิษสูง เรียงตามลำดับจากมากไปน้อย ดังนี้ มังคุด กระเทียม ชุมเห็ดเทศ และสาบเสือ โดยสารสกัดมังคุดทุกความเข้มข้น ทำให้ไข่ปลาและลูกปลาตายหมดภายใน 48 ชั่วโมง จากการทดสอบประสิทธิภาพของสารสกัดสมุนไพรต่อการติดเชื้อราน้ำในไข่ปลานิล พบว่า สารสกัดสมุนไพรที่ความเข้มข้น 250 และ 500 ppm สามารถป้องกันการติดเชื้อราน้ำทั้ง 2 ชนิดได้ดี สำหรับ A. bisexualis zoospore ใช้สารสกัดชุมเห็ดเทศ-น้ำ และสำหรับ A. piscicida zoospore ใช้สารสกัดมังคุด-เอทานอล-ต้ม จะเห็นได้ว่าสารสกัดสมุนไพรไทยทั้ง 5 ชนิด มีผลต่อต้านเชื้อราน้ำก่อโรคได้ โดยมีฤทธิ์ยับยั้งและชะลอการเจริญ จากผลการวิจัยนี้ สามารถนำไปศึกษาพัฒนาให้สารสกัดสมุนไพรเป็นทางเลือกสำคัญในการรักษาและป้องกันโรคเชื้อราน้ำ

คำสำคัญ