แนวทางการพัฒนากฎหมายคุ้มครองผู้บริโภคด้านอาหาร
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
การบริโภคอาหารเป็นสิ่งจำเป็นในการดำรงชีวิตของมนุษย์ เมื่อประชากรเพิ่มมากขึ้นความต้องการอาหารซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญในการดำรงชีวิตก็เพิ่มขึ้น มีการแข่งขันในกลุ่มธุรกิจสินค้าด้านอาหาร ใช้เทคโนโลยีในการผลิตสินค้าอาหาร มีนวัตกรรมและผลิตภัณฑ์สินค้าอาหารมีความหลากหลายมากขึ้น เน้นการผลิตเพื่อจำหน่ายใช้กลยุทธ์ทางการตลาดและการโฆษณาส่งเสริมการขาย กอปรกับระบบห่วงโซ่อาหารมีความซับซ้อน โครงสร้างทางสังคมและพฤติกรรมการบริโภคอาหารของคนในสังคมเปลี่ยนแปลง ทำให้ผู้บริโภคอาจได้รับอาหารที่มีคุณภาพต่ำ มีสารพิษ สิ่งปลอมปน กรรมวิธีการผลิตที่ไม่ได้คุณภาพ ซึ่งจะส่งผลเสียต่อสุขภาพ เศรษฐกิจของประชากร และเศรษฐกิจโดยรวมของประเทศ ในปัจจุบันแม้จะมีกฎหมาย หน่วยงาน และคณะกรรมการที่เกี่ยวกับการคุ้มครองผู้บริโภคอาหารจำนวนมาก แต่ก็ยังมีรายงานอุบัติการณ์ความไม่ปลอดภัยและเกิดปัญหาด้านสุขภาพจากการบริโภคอาหารอยู่อย่างต่อเนื่อง องค์กรหรือหน่วยงานและเจ้าหน้าที่ที่ปฏิบัติงานโดยตรงมีไม่ทั่วถึงระดับท้องถิ่น มีการมอบหมายภารกิจและการดำเนินงานในรูปของคณะกรรมเกิดขึ้นอย่างมากเพื่อการบูรณาการทำให้ขาดเอกภาพ ยากที่จะบูรณาการร่วมกันอย่างมีประสิทธิภาพเพราะแต่ละหน่วยงานที่ภารกิจหลัก บางหน่วยงานเกิดความซ้ำซ้อนมีการถ่ายโอนภารกิจแก่กัน หน่วยงานหลักในการทำหน้าที่เป็นเพียงหน่วยงานระดับกอง ระดับกรมในสังกัดกระทรวงเท่านั้น ยังให้ความสำคัญกับองค์กรเอกชนเกี่ยวกับการคุ้มครองผู้บริโภคน้อยไม่มีกฎหมายที่กำหนดบทบาทหน้าที่อย่างชัดเจน ในส่วนเนื้อหาและมาตรการทางกฎหมายพบว่ามีกฎหมายเกี่ยวกับการคุ้มครองผู้บริโภคด้านอาหารหลายฉบับ มีลักษณะเป็นกฎหมายมหาชน ให้อำนาจหน้าที่แก่เจ้าหน้าที่หรือหน่วยงานของรัฐเข้าไปดำเนินการในเรื่องต่าง ๆ มีหลายองค์กรหรือหน่วยงานที่เป็นผู้บังคับใช้กฎหมายแต่อยู่ภายใต้กฎหมายคนละฉบับ มาตรการบางอย่างเกิดความซ้ำซ้อนเกิดช่องว่างในทางกฎหมายหรือในการดำเนินการ และยังมีปัญหาในเรื่องการบังคับใช้ เกิดข้อโต้แย้งการตีความถ้อยคำของกฎหมายโดยเฉพาะในบทนิยาม กฎหมายที่เกี่ยวข้องในปัจจุบันมีหลายฉบับเกินไป บทลงโทษยังไม่เหมาะสมกับสถานการณ์เนื่องจากค่าตอบแทนทางเศรษฐกิจค่อนข้างจะสูง กอปรกับเมื่อมีการฟ้องร้องต้องใช้เวลานาน มีความยุ่งยากในการนำสืบพิสูจน์ แสวงหาพยานหลักฐานในการต่อสู้คดีทำให้ผู้ประกอบการเสี่ยงกระทำผิดกฎหมายหรือกระทำละเมิดต่อผู้บริโภค แม้ในปัจจุบันจะมีกฎหมายกลางที่เป็นกฎหมายวิธีสบัญญัติที่มีหลักการในการพิจารณาที่แตกต่างจากคดีแพ่งทั่วไปแล้วก็ตาม กอปรกับผู้บริโภคส่วนใหญ่ขาดความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับการบริโภคอาหาร การใช้สิทธิเรียกร้อง ไม่นิยมการฟ้องคดีเพราะทำให้เสียเงินเสียเวลาและยุ่งยากในการดำเนินการ คณะผู้วิจัยเห็นว่าควรมีการปรับปรุงระบบกฎหมายและองค์กรที่เกี่ยวข้องกับอาหาร การผลิตอาหาร ให้มีบทนิยามชัดเจนเป็นเอกภาพทางเนื้อหากฎหมายและองค์กรอยู่ใต้กฎหมายและองค์กรเดียวกันให้มากที่สุด เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการบูรณาการกับหน่วยงานอื่นที่เกี่ยวข้อง ดำเนินงานภายใต้นโยบายยุทธศาสตร์เดียวกัน เพื่อกำหนดมาตรการกลไกบทบาทอำนาจหน้าที่ของเจ้าหน้าที่และหน่วยงาน ปรับเปลี่ยนโครงสร้างองค์กรหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องให้มีความเหมาะสมทั้งระบบห่วงโซ่อาหารตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำ รวมถึงการขนส่ง การเก็บรักษา และการจำหน่ายสินค้าอาหารและผลิตภัณฑ์เกษตร มีระบบมาตรฐานการผลิตและมาตรฐานสินค้าอาหารและผลิตภัณฑ์เกษตร ควบคุม ตรวจสอบคุณภาพสินค้าอาหารและผลิตภัณฑ์เกษตรก่อนถึงมือผู้บริโภค โดยการยุบรวมพระราชบัญญัติ 3 ฉบับเข้าด้วยกันและเพิ่มมาตรการกลไก และบทลงโทษที่เหมาะสม คือ พระราชบัญญัติอาหาร พระราชบัญญัติคณะกรรมการอาหารแห่งชาติ และพระราชบัญญัติมาตรฐานสินค้าเกษตร เป็น “พระราชบัญญัติอาหารและผลิตภัณฑ์เกษตร” และมีคณะกรรมการ องค์กรที่เป็นสถาบันหลักเกี่ยวกับอาหารและผลิตภัณฑ์เกษตรของประเทศ โดยยุบรวมหน่วยงานของกระทรวงสาธารณสุข สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยาที่เกี่ยวข้องกับอาหาร สำนักงานมาตรฐานสินค้าเกษตรและอาหาร และหน่วยงานอื่นที่เกี่ยวข้องจัดตั้งเป็น “สถาบันอาหารและผลิตภัณฑ์เกษตรแห่งชาติ” มิใช่เป็นเพียงหน่วยงานระดับกรม เป็นอิสระปราศจากการแทรกแซงจากการเมือง เพื่อง่ายต่อการกำหนดนโยบาย ยุทธศาสตร์ระดับชาติ ระบบงบประมาณบริหารจัดการ และการพัฒนาบุคลากรให้มีความเชี่ยวชาญ บูรณาการกับหน่วยงานอื่นที่เกี่ยวข้องกับระบบห่วงโซ่อาหาร ผลักดันให้ประเทศไทยเป็นศูนย์กลางด้านอาหารของโลก มีความปลอดภัย มั่งคั่ง มั่นคง และยั่งยืนทางด้านอาหาร การคุ้มครองผู้บริโภคอาหารต้องมีหน่วยงานอื่นที่เกี่ยวข้องสนับสนุนการดำเนินการ โดยเฉพาะด้านการวิจัย อาหารศึกษา ห้องปฏิบัติการตรวจวิเคราะห์ การพัฒนาบุคลากร ระบบสารสนเทศข้อมูลข่าวสาร การดำเนินการต้องรวดเร็วป้องกันการแพร่กระจายอาหารที่ไม่ปลอดภัย และอาหารศึกษาทั้งในระบบการศึกษานอกระบบการศึกษาให้ผู้บริโภคมีความรู้ เข้าใจสิทธิหน้าที่ตามกฎหมาย ตระหนักและรับผิดชอบต่อตนเองและผู้อื่น เป็นกลไกการคุ้มครองผู้บริโภคอาหารที่มีประสิทธิภาพสูงสุด มีกฎหมายกำหนดบทบาทหน้าที่องค์กรภาคเอกชนชัดเจนเพื่อลดภาระภาครัฐ ช่วยเหลือผู้บริโภค และตรวจสอบการกระทำภาครัฐ รับเรื่องราวร้องทุกข์ ไกล่เกลี่ยข้อพิพาท แต่ไม่ควรมีอำนาจทางปกครอง และมีมาตรการตรวจสอบและประเมินผลองค์กร และควรจัดตั้งกองทุนเพื่อเยียวยาผู้บริโภคเบื้องต้นและสนับสนุนการดำเนินงานภาคเอกชน เพื่อมิให้ผูกพันกับงบประมาณของรัฐ โดยเงินกองทุนควรมาจากเงินที่จัดเก็บจากผู้ประกอบธุรกิจด้านอาหาร