การพัฒนาระบบอาหารของประเทศไทย: การวิเคราะห์และพัฒนาระบบอาหารตลอดห่วงโซ่คุณค่าในมิติด้านความยั่งยืน

บทคัดย่อ

FAO ให้นิยามของระบบอาหาร (Food Systems: FS) ว่าประกอบด้วย ผู้เกี่ยวข้องและกิจกรรมของผู้เกี่ยวข้องที่ เชื่อมโยงกันในการสร้างมูลค่าเพิ่ม ประกอบด้วย การผลิต การรวบรวม การแปรรูป การกระจาย การบริโภค ผลิตผลทาง การเกษตร ป่าไม้ หรือ ประมง รวมถึงการก าจัดของเสียที่เกิดขึ้นด้วย ระบบอาหารที่ยั่งยืนนั้น จะต้องท าให้เกิดความ มั่นคงทางอาหารและโภชนาการส าหรับทุกคน โดยมีพื้นฐานจากเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมที่ไม่ก่อให้เกิดผลเสียต่อ ความมั่นคงทางอาหารและโภชนาการในคนรุ่นต่อมาในอนาคต การที่ประเทศไทยจะมีระบบอาหารที่ยั่งยืน เป็นความท้า ทายเชิงระบบที่มีความซับซ้อน ในการวิจัยนี้ จึงได้ศึกษาสถานการณ์ระบบอาหารของประเทศในปัจจุบัน ในอนาคต และ ช่องว่างหรืออุปสรรคที่ต้องก้าวข้ามและแก้ไข เพื่อน าไปสู่บทสรุปและข้อเสนอทั้งเชิงนโยบาย และมาตรการเพื่อระบบ อาหารที่ยั่งยืนของประเทศที่ครอบคลุมผู้เกี่ยวข้อง ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และกิจกรรมต่าง ๆ ตั้งแต่ต้นน้ า จนถึงปลายน้ า ทั้ง ในระดับ ชุมชน ท้องถิ่น และระดับชาติ โดยมีการศึกษาทบทวนกรอบแนวคิดเรื่องระบบอาหารที่ยั่งยืน ประเมิน สถานการณ์ปัจจุบัน เปรียบเทียบกับ 5 ประเด็นที่เป็นเป้าหมาย (5 action track) ขององค์การอาหารและการเกษตรแห่ง สหประชาชาติ (FAO) รวมทั้งวิเคราะห์ช่องว่าง ปัญหาและความท้าทายที่เป็นอุปสรรคต่อการบรรลุเป้าหมาย ผ่านการ สัมภาษณ์เชิงลึก และ focus group meeting เพื่อจัดท าข้อเสนอเชิงนโยบายและโครงสร้าง รวมทั้งการจัดท าชุดตัวชี้วัด ที่ส าคัญเพื่อใช้ในการติดตามและเป็นตัวสะท้อนการบรรลุเป้าหมายระบบอาหารที่ยั่งยืน จากผลการศึกษา กรอบระบบ อาหารที่ยั่งยืนของประเทศไทย ควรเน้นการพัฒนาแบบ ครอบคลุมมิติเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม อย่างยั่งยืน โดยผู้ ที่เกี่ยวข้องในระบบอาหารให้สามารถเติบโตทางเศรษฐกิจได้อย่างต่อเนื่อง โดยต้องค านึงถึงผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม ว่าเป็นไปอย่างเสมอภาค ทั่วถึงทุกกลุ่มประชากร เพศ อายุ เชื้อชาติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งกลุ่มเปราะบาง และต้องเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม ลดการสูญเสียอาหารและการสร้างขยะอาหาร ค านึงทั้งความหลากหลายทางชีวภาพ สุขภาพอากาศ น้ า ดิน สัตว์ และพืช โดยปัจจุบันกิจกรรมที่เกี่ยวข้องในระบบอาหาร มีการเปลี่ยนแปลง เชื่อมโยงต่อกัน ได้ในทุกขั้นตอนทั้งการผลิต การแปรรูป และการบริโภค โดยผ่านความก้าวหน้าทางด้านเทคโนโลยีและระบบดิจิตอล โดย ในปัจจุบันเอง ในส่วนของช่องว่าง ปัญหาและข้อจ ากัด พิจารณาตามราย 5 เป้าหมายประเด็นไทย แม้ประเทศไทยจะมี การด าเนินการโดยหน่วยงานต่าง ๆ แต่ก็ยังมีบางข้อที่ยังไม่มีการด าเนินการ หรือไม่มีข้อมูลการด าเนินการ รวมถึงความ ท้าทายของเทคโนโลยีดิจิตอลและนวัตกรรมที่เข้ามาในห่วงโซ่ของระบบอาหาร และปัญหาด้านความมั่นคงทางอาหารที่ ยังคงอยู่ของประเทศในบางมิติ เช่น สัดส่วนการได้รับพลังงานจากอาหารแป้งในสัดส่วนสูง การปรับปรุงข้อแนะน าการ บริโภคอาหารให้ทันสมัย และการขาดสารอาหารบางอย่างที่ยังคงต่ ากว่าเกณฑ์มาตรฐาน หรือสภาวะโภชนาการที่มี ทิศทางที่แย่ลง เช่น โภชนาการเด็กอายุต่ ากว่า 5 ปี เป็นต้น การด าเนินการเพื่อน าไปสู่ระบบอาหารที่ยั่งยืนให้ประสบ ความส าเร็จ ต้องมีการการประเมินและติดตามความก้าวหน้า ซึ่งจากการวิจัยได้มีการคัดเลือกตัวชี้วัดซึ่งประกอบด้วยชุด ตัวชี้วัดหลักจ านวน 13 ตัว ชุดตัวชี้วัดรองจ านวน 15 ตัว และชุดตัวชี้วัดเสริมจ านวน 13 ตัว โดยที่ระบบอาหารมีความ เกี่ยวข้องกับหลายหน่วยงานและมี คณะกรรมการอาหารแห่งชาติท าหน้าที่ก ากับ ดูแลระบบอาหารของประเทศไทย โครงสร้างการท างานของคณะกรรมการอาจต้องการการปรับเปลี่ยนเพื่อให้สามารถบูรณาการการท างาน และก ากับดูแล ระบบอาหารได้มีประสิทธิภาพมากขึ้น จากช่องว่างและความท้าทายที่มีข้อเสนอเชิงหลักจากการศึกษาได้แก่ ในระยะสั้น ควรมีการจัดท าข้อมูลที่เกี่ยวข้องทางด้านอาหารและโภชนาการที่ยังมีไม่ครบถ้วน หรือมีการปรับปรุงให้มีความทันสมัย รวมทั้งฐานข้อมูลที่ส าคัญควรมีระบบงบประมาณเพื่อการจัดท าที่ชัดเจน ต่อเนื่อง และทันสมัย ระยะกลางควรมีการ มุ่งเน้นการแก้ปัญหาด้านอาหารและโภชนาการให้ครอบคลุมกลุ่มเปราะบางมากขึ้น การใช้หลักการราคาอาหารที่แท้จริง ซึ่งรวมต้นทุนทางด้านสิ่งแวดล้อม หรือภาระทางสาธารณสุข การออกระเบียบข้อบังคับเพื่อสนับสนุนการจัดการของเหลือ จากห่วงโซ่อุปทาน รวมทั้งการปรับโครงสร้างคณะกรรมการอาหารแห่งชาติให้มีกลไกการท างานของตัวเอง ในส่วน ข้อเสนอระยะยาวนั้นภาครัฐควรมีการส่งเสริมแนวทางการกระจายอ านาจด้านการส่งเสริมการเกษตร ไปยังภาคเอกชน มากขึ้น รวมทั้งการส่งเสริมให้เกิดระบบอาหารของประเทศที่ยืดหยุ่น เพื่อให้สามารถรองรับการแก้ปัญหาในยามวิกฤติได

คำสำคัญ