การสร้างชุดสารคดีดิจิทัลอัตลักษณ์เชิงช่างเทริดโนราในภาคใต้
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาอัตลักษณ์เทริดโนราและคติความเชื่อของสกุลช่างในภาคใต้ และเพื่อพัฒนาชุดสารคดีเทริดโนราเพื่อการอนุรักษ์ โดยใช้ระเบียบวิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลด้วยวิธีการสังเกตและการสัมภาษณ์จากผู้ให้ข้อมูลหลัก จํานวน 3 กลุ่ม ประกอบด้วย สกุลช่าง 4 สกุลช่างในพื้นที่จังหวัดสงขลา จังหวัดตรัง จังหวัดนครศรีธรรมราช และจังหวัดพัทลุง จํานวน 5 คน ครูโนราอาวุโส จํานวน 6 คน และนักวิชาการเชี่ยวชาญด้านเทริดโนรา จํานวน 6 คน รวม 17 คน แนวคิดที่นำมาเป็นแนวทางในการวิเคราะห์ได้แก่ แนวคิดอัตลักษณ์ ความเชื่อ และพัฒนาชุดสารคดีเทริดโนราเพื่อการอนุรักษ์ ผลการศึกษาพบว่า อัตลักษณ์เทริดโนราของสกุลช่างภาคใต้มีความโดดเด่นที่แตกต่างกันดังนี้ สกุลช่างอ้น จังหวัดสงขลา โดดเด่นด้านการตกแต่งโครงเทริดด้วยการปั้นลายตัวพุด ลายตัวผมเทริด และลายแมงดาตามกัน สกุลช่างลุ้น จังหวัดตรัง โดดเด่นด้านการทำเพดานเทริด 4 ชั้น และการแต้มสีเป็นลาย “ตีนจุกตู” บริเวณโครงเทริด สกุลช่างแว็ก จังหวัดนครศรีธรรมราช โดดเด่นในการใช้ไม้รักทำยอดเทริดเพราะมีความเชื่อว่าจะมีคนรักคนหลง เพดานเทริดประดับดอกไม้ไหว โครงเทริดตกแต่งด้วยการปั้นลายรักร้อย ลายตาข้าวพอง และส่วนโครงหน้าเทริดทำเป็นรูปทรงเรียกว่าหยักไรผม และสกุลช่างล่าย จังหวัดพัทลุง โดดเด่นในการใช้ไม้มงคลประเภทไม้ขนุนและไม้ยอทำเพดานเทริด ส่วนยอดเทริดใช้วิธีการขุดเป็นรูปดอกบัว โครงเทริดตกแต่งด้วยการปั้นลายหยดน้ำค้าง และแต้มสีแดงซึ่งภาษาช่างเรียกว่าการเขียนศิลป์ ส่วนคติความเชื่อของสกุลช่าง พบว่าทุกสกุลช่างมีความเชื่อเกี่ยวกับไม้ที่นำมาทำเทริดโนรา สำหรับลวดลายของแต่ละสกุลช่างจะสะท้อนคติความเชื่อ ดังนี้ สกุลช่างอ้น มีการใช้ไม้ยอจะต้องมี 2 ลักษณะ คือ ลักษณะที่ 1 จะต้องเป็นไม้ยกไม้ก้านกิ่ง หรือลำต้นห้ามตกถึงพื้น สื่อความหมายว่า มีคนยกยอ ชื่อเสียงจะไม่สูญหาย และลักษณะที่ 2 จะต้องเป็นต้นยอที่ขึ้นบนเชิงตะกอนเผ่าศพ มีความเชื่อว่า จะมีการยกยอจนตาย ดังนั้นไม้ยอจะสื่อถึง ผู้คนให้ผู้คนการสรรเสริญ และมีการใช้หนังวัวรอมข้าว สื่อถึงความ อุดมสมบูรณ์ เพื่อไม่ให้มีความยากจน และหนังควายฟ้าผ่า สื่อถึงว่าจะช่วยล้างอรรพ์ ล้างเสนียดจัญไรของไม่ดีออกให้หมดใช้ส่วนยอดเทริดเปรียบเสมือนยอดเขาพระสุเมรุ ในตามคติความเชื่อของศาสนาพราหมณ์ ศาสนาพุทธ และศาสนาเชน เปรียบภูเขาที่เป็นศูนย์กลางของโลกหรือจักรวาล และเป็นที่อยู่ของสิ่งมีวิญญาณในภพ และภูมิต่าง ๆ ของสัตวโลกและที่สถิตของครูโนรา บรรพบุรุษตายายโนราลาย ส่วนของปลายยอดที่เรียกว่า “ปูรณกลศ” ตามความเชื่อว่าเกี่ยวกับคุณงามความดี โชคลาภ ความร่ำรวยและความรุ่งเรือง ในอีกความเชื่อยอดเทริดการขุดจะต้องขุดให้ลงกับเลขมงคล หรือการนับตามข้อนิ้วมือ คืออาจนับจากเพดานเทริด หรือเริ่มจากโคนยอดเทริด มหาสิทธิโชค โภคสัมบัติ พลัดบ้านเมือง เลื่องลือยศ อดเต็มทน จนไม่รู้วาย ส่วนใหญ่จะนับขึ้นไป 9 ข้อนิ้วมือเพื่อให้ตกที่ มหาสิทธิโชค เพราะเชื่อว่าถ้าลงที่มหาสิทธิโชค จะมีความโชคดีมีชัยตลอดชีวิต ส่วนเพดานเทริดเปรียบเสมือนทะเลสีทันดร สื่อถึงความอุดมสมบูรณ์ มีกินมีใช้ เทริดโนราเปรียบเสมือนตัวแทนครูบาอาจารย์ เทพเจ้าทั้ง 3 โลก และลายรักร้อย แทนความเมตตาแต่จะต้องประดับให้ลงเลขมงคล และลายตัวพุด มีลักษณะเหมือน “ตัวโอม” แทนความโชคดี ในขณะที่สกุลช่างลุ้นใช้ลวดลายตัวโอมเหมือกันให้ความหมายแทนความสำเร็จ และความรุ่งเรือง ส่วนสกุลเพดานเทริดโนราต่างจากสกุลช่างอื่นจะทำขึ้นไปถึง 4 ชั้น มีความหมายแสดงถึง ดิน น้ำ ลม ไฟ หรือธาตุทั้งสี่ในร่างกายของมนุษย์ ส่วนปลายสุดของยอดเทริดมีการประดับลูกแก้ว อันเปรียบเสมือนพระรัตน์ตรัย แก้วสามประการ ช่างแว็ก ใช้ลายดอกประจำยามทั้ง 4 ทิศ หรือเทวดาทั้ง 4 ทิศ ซึ่งเปรียบเสมือน พระพรหมเป็นผู้สร้าง และยอดเทริดใช้ไม้ยอต่อปลายยอดด้วยไม้รัก ตามตำราแบบฉบับสกุลช่างเมืองนคร มีความเชื่อแฝงไปด้วย คือ ให้ผู้คนนิยมชมชอบ สรรเสริญ เมตตามหานิยม และสกุลช่างล่าย เน้นลาย หยดน้ำค้าง แทนมีเมตตามหานิยม มหาเสน่ห์ เทริดโนราแต่ละสกุลช่างล้วนแสดงให้เห็นตัวตนอัตลักษณ์ของท้องถิ่นผ่านงานฝีมือ อัตลักษณ์ตัวตนของตัวช่างที่สร้างสรรค์ชิ้นงานหัตถกรรม ล้วนสะท้อนภูมิปัญญา คติความเชื่อ ศาสนา ประเพณี และวิถีชีวิตของคนปักษ์ใต้ผ่านเทริดโนราอัตลักษณ์ความเป็นท้องถิ่นเมืองใต้อย่างแท้จริง ส่วนกระบวนการผลิตชุดสารคดีเทริดโนราเพื่อการอนุรักษ์ การสร้างชุดสารคดีดิจิทัลอัตลักษณ์เชิงช่างเทริดโนราในภาคใต้เป็นการถ่ายทอดองค์ความรู้ภูมิปัญญาของพื้นที่ท้องถิ่นแสดงผ่านอัตลักษณ์ความเป็นตัวตน 4 พื้นที่ ในการถ่ายทำชุดสารคดีทั้ง 5 ชุด สารคดีชุดที่ 1 องค์ประกอบการแต่งการโนรา และสวมเทริดโนรา สารคดีชุดที่ 2 อัตลักษณ์เทริดโนรา สกุลช่างอ้น รุ่นที่ 3 จังหวัดสงขลา สารคดีชุดที่ 3 อัตลักษณ์เทริดโนรา สกุลช่างแว็ก รุ่นที่ 3 จังหวัดนครศรีธรรมราช สารคดีชุดที่ 4 อัตลักษณ์เทริดโนรา สกุลช่างแว็ก รุ่นที่ 4 จังหวัดนครศรีธรรมราช และสารคดีชุดที่ 5 อัตลักษณ์เทริดโนรา สกุลช่างล่าย รุ่นที่ 3 จังหวัดพัทลุง การสร้างสรรค์ให้ผู้คนได้รู้จักอย่างเผยแพร่ถึงสกุลช่างการทำเทริดโนรา มากกว่าที่จะมองเป็นแค่เพียงเครื่องดับที่ใช้สำหรับใช้ในการแสดงเท่านั้น การสร้างชุดสารคดีนี้ นำจุดเด่นของแต่ละสกุลช่างไม่ว่าจะเป็นสกุลช่างอ้น อำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลา สกุลช่างแว็ก อำเภอฉวาง และอำเภอพิปูน จังหวัดนครศรีธรรมราช และสกุลช่างล่าย อำเภอกงหรา จังหวัดพัทลุง สื่อให้เห็นถึงประวัติการสืบทอดมาตั้งแต่ครูต้นครูคนแรกที่ริเริ่มทำเทริดโนรา ส่งต่อผ่านทายาทในแต่รุ่นจนมาถึงปัจจุบัน อาจมีการปรับเปลี่ยนไปบ้าง แต่ก็ยังคงสะท้อนความเป็นตัวตนของสกุลช่างพื้นบ้านในพื้นที่ 3 หวัดภาคใต้ ผ่านการสร้างชุดสารคดี อย่างน้อยเพื่อการเผยแพร่ชุดสารคดีดิจิทัลให้เป็นประโยชน์แก่ชุมชน หน่วยงานสถาบันการศึกษา และกระทรวงวัฒนธรรมเพื่อแรงดึงดูดในการอนุรักษ์วัฒนธรรมท้องถิ่นของการทำเทริดโนราในสกุลช่างในภาคใต้ และเป็นการเผยแพร่สร้างแหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมท้องถิ่นอีกด้วย