ศึกษาลายแทงหยวกของช่างในรอบลุ่มทะเลสาบสงขลา

บทคัดย่อ

งานวิจัยเรื่อง “ศึกษาลายแทงหยวกของช่างในรอบลุ่มทะเลสาบสงขลา” มีวัตถุประสงค์ ๑) เพื่อศึกษา รวบรวมประเภทและรูปแบบลายแทงหยวกของช่างในรอบลุ่มทะเลสาบสงขลา ๒) เพื่อศึกษาขั้นตอนการแทงหยวกของช่างในรอบลุ่มทะเลสาบสงขลา ๓) เพื่อรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับช่างแทงหยวกรอบลุ่มทะเลสาบสงขลา ๔) เพื่อศึกษาอัตลักษณ์ คุณค่าและความสำคัญของการแทงหยวกของช่างในรอบลุ่มทะเลสาบสงขลา ผู้วิจัยได้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพและนำเสนอผลการศึกษาด้วยวิธีพรรณนาวิเคราะห์ และมีภาพประกอบ ผลการวิจัยสรุปได้ว่า ลายแทงหยวกของช่างในรอบลุ่มทะเลสาบสงขลามี ๔ ประเภท ได้แก่ลายเครื่อง ลายนอ ลายเสา และลายปิดมุม และจำแนกตามลักษณะของรูปแบบได้เป็น ๒ กลุ่ม คือ ๑) รูปแบบลายไทย เป็นรูปแบบลายส่วนใหญ่ที่ปรากฏในการแทงหยวก มีทั้งรูปแบบลายที่เหมือนกันและแตกต่างกันในแต่ละช่าง แต่ละพื้นที่ ๒) รูปแบบลายประดิษฐ์ เป็นรูปแบบลายที่ช่างได้คิดประดิษฐ์ขึ้นมาจากการนำลักษณะลายไทยมาผสมผสานกับส่วนประกอบธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมรอบตัว การแทงหยวกสรุปได้ ๔ ขั้นตอนที่สำคัญสำหรับใช้ในการปฏิบัติงานแทงหยวก ได้แก่ ๑) การเตรียมหยวก ๒) การแทงลาย ด้วยการใช้มีดแทงหยวกช่างจะใช้วิธีการอยู่ ๒ วิธี คือ การแทงหยวกสด ๆ โดยไม่มีการใช้แบบหรือร่างแบบบนกาบกล้วยและการแทงลายด้วยวิธีการสร้างแบบจากกระดาษแข็ง หรือแผ่นสังกะสี หรือเสื่อน้ำมัน แล้วนำไปวางทาบบนกาบกล้วยแล้วจึงแทงหยวกตามแบบ ๓) การประกอบหยวกหรือคุมหยวก เป็นการนำลายต่าง ๆ มาประกอบเข้าเป็นชุดลายนอและชุดลายเสา ๔) การประกอบติดตั้ง มี ๒ วิธี ได้แก่ การผูกมัดหยวกกับโครงสร้าง และการเสียบยึดแผงหยวกกับแกนไส้หยวกที่ผูกติดกับโครงสร้างด้วย ไม้ไผ่ปลายแหลม ช่างแทงหยวกเป็นช่างพื้นบ้านที่มีภูมิลำเนาและอาศัยอยู่ในขอบเขตพื้นที่การวิจัยมีทั้งหมด ๓๕ คน กระจายอยู่ในพื้นที่จังหวัดสงขลามากที่สุด จำนวน ๒๖ คน จังหวัดพัทลุง จำนวน ๖ คน จังหวัดนครศรีธรรมราช จำนวน ๓ คน โดยช่างส่วนใหญ่จะใช้วิธีการแทงหยวกสด ๆ โดยไม่มีการใช้แบบทาบหรือการร่างแบบลายลงบนหยวก จำนวน ๒๗ คน อีก ๘ คน จะใช้วิธีการใช้ต้นแบบลายวางทาบหรือร่างลายเส้นตามแบบลงบนกาบกล้วยแล้วแทงตาม และการเรียนรู้ของช่างในการแทงหยวกมีทั้งการศึกษาด้วยตนเองแบบครูพักลักจำ การเข้าฝึกอบรมตามโครงการ และการฝากตัวเป็นศิษย์กับครูช่างที่ชื่นชอบในฝีมือ จึงส่งผลต่อรูปแบบของลายที่ช่างยังคงสืบทอดรูปแบบดั้งเดิมไว้และมีการพัฒนาต่อยอดบ้างสำหรับช่างบางคนที่มีประสบการณ์สูง ส่งผลให้ลายแทงหยวกของช่างในลุ่มทะเลสาบสงขลานั้นมี อัตลักษณ์เฉพาะทางด้านรูปแบบของลาย ที่เป็นผลมาจากการคิดวิเคราะห์ สังเคราะห์ ผ่านประสบการณ์ของช่าง ส่งผลให้ลายแทงหยวกมีลักษณะเฉพาะมีคุณค่าทางด้านความงามและความสำคัญต่อชุมชน ต่อสังคม มีการนำมาใช้ประโยชน์ในชีวิตประจำวันของคนรอบลุ่มทะเลสาบสงขลา และส่งผลให้ตระหนักถึงคุณค่าและความสำคัญของภูมิปัญญาท้องถิ่น ตลอดถึงองค์ความรู้ของช่างแทงหยวก อันจะส่งผลต่อการเรียนรู้ การส่งเสริมและการพัฒนา การอนุรักษ์และการสืบทอดการแทงหยวกของช่างรอบลุ่มทะเลสาบสงขลา และมรดกศิลปะวัฒนธรรมของชาติให้ดำรงอยู่สืบไป

คำสำคัญ