การจัดการองค์ความรู้การย้อมสีธรรมชาติด้วยภูมิปัญญาชุมชนไท-ยวนลับแล เพื่อยกระดับและเพิ่มศักยภาพการขายด้วยวิธีการสะสมมูลค่าให้กับกลุ่มผ้าทอน้ำอ่าง-ลับแล จังหวัดอุตรดิตถ์

บทคัดย่อ

ผ้าซิ่นจังหวัดอุตรดิตถ์สามารถจำแนกได้ว่ามาจากอำเภอหรือหมู่บ้านใดจากลักษณะสีและความแน่นของลวดลายที่ปรากฏบนผ้าซิ่นที่มีความเป็นเอกลักษณ์เฉพาะพื้นถิ่นที่ถูกส่งต่อเป็นการสืบทอดภูมิปัญญาและมรดกทางวัฒนธรรม ผ้าซิ่นตีนจกลับแลสืบสอดทางวัฒนธรรมของชาวไทยวน (เชียงแสน) โดนเด่นการจกตัวผ้าซิ่นด้วยขนเม่นด้วยลวดลายที่มีเอกลักษณ์ เช่น ลายหงส์ ลายนกสร้อย ลายขอหงาย ลายนาค ลายแปดขอ ลายขอเกี้ยว ลายผักกูด นอกจากนั้นจุดเด่นของภูมิปัญญาการทอผ้าซิ่นตีนจกลับแล นอกจากจะเด่นในเรื่องของลวดลายการทอและการจกผ้าซิ่นตีนจกแล้ว ความโดดเด่นในเรื่องสีย้อมธรรมชาติที่เป็นภูมิปัญญาเชิงวัฒนธรรม (Cultural Based Industry) ความเป็นเลิศด้านอัตลักษณ์ผ้าทอลับแลภูมิปัญญาการย้อมสีธรรมชาติที่มีความคมชัดเฉดสี สีสดติดทนนาน นักวิจัยเล็งเห็นว่าผ้าทอพื้นเมืองมีการแข่งขันที่สูงทั้งในพื้นที่และต่างจังหวัด ดังนั้นการสร้างให้ความสำคัญด้านคุณภาพและเรื่องราวเอกลักษณ์ของผ้าทอพื้นถิ่น จะเป็นจุดแข็งในการแข่งขันตลาดในประเทศและต่างประเทศ ดังนั้นการพัฒนาคนให้มีทักษะความชำนาญในกระบวนผลิต การเลือกใช้เส้นด้าย การผลิตเส้นด้าย การย้อมสีธรรมชาติที่จำเป็นต้องมีทักษะทางวิทยาศาสตร์ การชั่ง การตวง การวัด การสังเกตในกระบวนการผลิตย้อมสีเส้นด้ายเป็นหัวใจสำคัญที่จะสร้างจุดเด่นผ้าทอ เพราะชุมชนส่วนใหญ่มีฝีมือการทอผ้าพื้นเมืองเหมือนกัน แต่การใช้/เลือกวางเฉดสีผ้าทอที่ตอบโจทย์ลูกค้า การมีทักษะการขายจะช่วยลดความเลื่อมล่ำการเสียเปรียบกลไกพ่อค้าคนกลาง/ร้านค้าที่รับไปจำหน่าย วัตถุประสงค์ของโครงการนี้ เพื่อการจัดการองค์ความรู้การย้อมสีธรรมชาติ การย้อมทับ การสร้างเฉดสีเส้นดาย ด้วยภูมิปัญญาชุมชนไท-ยวนลับแล ให้กับกลุ่มผ้าทอน้ำอ่าง-ลับแล จังหวัดอุตรดิตถ์ เพื่อจัดการองค์ความรู้และเสริมทักษทางวิทยาศาสตร์ (การชั่ง การตวง การวัดสภาพความเป็นกรด-ด่าง) การย้อมเย็น-ย้อมร้อนในการย้อมสีธรรมชาติและการใช้สารช่วยติดสี (Mordant) จากธรรมชาติ และยกระดับและเพิ่มศักยภาพการขายด้วยวิธีการสะสมมูลค่าผ่านช่องทางออนไลน์ การสร้างเพจการขายให้กับกลุ่มผ้าทอน้ำอ่าง-ลับแล จังหวัดอุตรดิตถ์ ผลลัพธ์ความสำเร็จของโครงการ เป็นกลุ่มผู้ประกอบการ OTOP ประเภทผลิตภัณฑ์ผ้าทอพื้นเมือง พื้นที่จังหวัดอุตรดิตถ์ จำนวน 18 กลุ่ม ๆ ละ 2 ท่าน เข้าร่วมโครงการจำนวน 36 ท่าน เป็นไปตามเป้าหมาย 100 เปอร์เซ็นต์ จัดทำคู่มือ การย้อมสีธรรมชาติด้วยภูมิปัญญาชาวลับแล จังหวัดอุตรดิตถ์ โดยการถอดบทเรียนการย้อมสีธรรมชาติด้วยภูมิปัญญาชุมชนไท-ยวนลับแล และการศึกษาข้อมูลทางวิชาการและเอกสารวิจัย ที่เกี่ยวข้อง และมีการนำองค์ความรู้-ทักษะทางวิทยาศาสตร์ การชั่ง การตวง การวัดอุณภูมิ การวัดสภาพความเป็นกรด-ด่างน้ำย้อมสี และจากการถอดบทเรียนครั้งนี้ได้กำหนดชนิดพืชให้สีหลัก 3 ประเภทคือ คราม ครั่ง และคำแสด เป็นสีหลักในการย้อม การย้อมทับสร้างเฉดสี และผสมผสานทักษะการชั่ง การตวง การวัดอุณภูมิ เนื้อหาในคู่มือการย้อมสีธรรมชาติด้วยภูมิปัญญาชาวลับแล จังหวัดอุตรดิตถ์ 5 บทดังนี้ ภูมิปัญญาผ้าทอชุมชนไท-ยวนลับแล ทำไมต้องสีย้อมธรรมชาติ บทที่ 1 การเตรียมเส้นด้ายให้มีความพร้อมสำหรับการย้อมสีธรรมชาติ บทที่ 2 พรรณไม้ย้อมสีธรรมชาติ บทที่ 3 การย้อมสีธรรมชาติ บทที่ 4 การย้อมโดยใช้สารช่วยย้อม (Mordant Dyeing) บทที่ 5 ภูมิปัญญาลับแลการย้อมสีธรรมชาติและการย้อมทับสร้างเฉดสี ได้ทำการศึกษาและถอดบทเรียนการย้อมสี 10 เฉดสี และนำตัวอย่างเส้นด้ายไหมที่ได้ทำการย้อมส่งทดสอบคุณภาพในพารามิเตอร์ความคงทนของสี ความคงทนต่อการซัก ที่ศูนย์วิเคราะห์ทดสอบสิ่งทอ สถาบันสิ่งทอ และตรวจวัดค่าความเป็นกรด-ด่าง และลักษณะทางกายภาพของเส้นด้าย สร้างเฉดสีครั้งนี้ได้ทั้งหมด 10 สี ได้แก่ สีแดงเข้มย้อมเหลืองจากคำแสดและย้อมทับด้วยครั่งน้ำที่สอง สีม่วงแดงย้อมเหลืองจากคำแสดและย้อมทับด้วยครั่งน้ำที่สองและย้อมทับด้วยครามน้ำที่สาม สีเหลืองย้อมเหลืองจากคำแสด สีเขียวย้อมจากคำแสดและย้อมทับด้วยครามน้ำที่สาม สีเหลืองทองย้อมจากครามน้ำที่ห้าและย้อมทับด้วยคำแสด สีฟ้าครามย้อมจากครามน้ำที่ห้า สีน้ำตาลส้มย้อมจากคำแสดน้ำที่สองและย้อมทับด้วยครั่งน้ำที่สอง สีน้ำตาลเทาย้อมจากคำแสดน้ำที่สองและย้อมทับด้วยครั่งน้ำที่สองและย้อมทับด้วยครามน้ำที่สาม สีชมพูย้อมจากครามน้ำที่สี่และน้ำครามที่ห้าและย้อมทับด้วยครั่งน้ำที่สาม และสีฟ้าครามย้อมจากน้ำครามน้ำที่สี่และครามน้ำที่ห้า ผลการทดสอบพบว่า ค่าความเป็นกรด-ด่างของเส้นด้ายไหม้ย้อมสีทั้ง 10 เฉดสีมีค่าเป็นไปตามที่กำหนด (กรณีย้อมสีธรรมชาติ มีค่าระหว่าง 5.0 – 8.5) ในคณะที่ค่าความของทนของสีต่อการซัก ทดสอบตามมาตรฐาน มอก.121 เล่ม 3:2552 วิธีที่ A(1) (40 C 30 นาที) มีค่าอยู่ในระดับค่าความของทนของสีต่อการซักในระดับ 3-5 หมายถึงสีเปลี่ยนแปลงพอสังเกตได้ถึงระดับไม่มีการเปลี่ยนแปลงของสีและสีตกติดผ้าฝ้ายและผ้าไหมระดับ 4-5 หมายถึงมีการตกติดเล็กน้อย-ไม่มีการตกติดของสี ผลจากกการจัดกิจกรรมการการอบรมเชิงปฏิบัติการการจัดการองค์ความรู้การย้อมสีธรรมชาติด้วยภูมิปัญญาชุมชนไท-ยวนลับแล เพื่อยกระดับและเพิ่มศักยภาพการขายด้วยวิธีการสะสมมูลค่าให้กับกลุ่มผ้าทอน้ำอ่าง-ลับแล จังหวัดอุตรดิตถ์ ภายใต้โครงการการจัดการความรู้การวิจัยและถ่ายทอดเพื่อการใช้ประโยชน์ ประจำปี 2565 ระหว่างวันที่ 7-9 กันยายน 2565 ณ. ศูนย์วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี (อาคาร 13) และห้องคอมพิวเตอร์ FMS 306 คณะวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์ โดยมีผู้ประกอบการผ้าทอจังหวัดอุตรดิตถ์เข้ารับการอบรมจำนวน 18 กลุ่ม จำนวน 36 ท่าน ซึ่งเป็นผู้ประกอบการที่มีการทอผ้าพื้นเมืองที่ต้องการพัฒนาผ้าทอมือด้วยการย้อมสีธรรมชาติเส้นด้ายไหม ที่สามารถกำหนดเฉดสีย้อมที่แตกต่างตามความต้องการของลูกค้า ซึ่งแต่ละกลุ่มจะได้เส้นด้ายไหม 3 กิโลกรัม เป็นวัสดุฝึกปฏิบัติการ และกำหนดให้พืชให้สีหลัก คือ ครั่ง คราม คำแสด และแก่นขนุน และให้แต่กลุ่มกำหนดเลือกเฉดสีเองตามความต้องการใช้สีเส้นด้ายในการทอผ้า ในส่วนของเนื้อหาอบรมให้ความรู้และการเสริมทักษะการย้อมสีธรรมชาติ ในประเด็นดังนี้การให้ความรู้การย้อมสีธรรมชาติด้วยภูมิปัญญาลับแล ประเด็นเส้นด้าย การเตรียมเส้นด้าย พรรณไม้ย้อมสีธรรมชาติ การย้อมสี การใช้สารช่วยย้อม การย้อมทับสร้างเฉดสีด้วยสีธรรมชาติ การใช้สารช่วยย้อม การย้อมทับสร้างเฉดสีโดยครูสีนวล หมวกทอง ครูภูมิปัญญาไทย การย้อมสีธรรมชาติบนเส้นใยไหมและฝ้าย (วัสดุธรรมชาติให้สีธรรมชาติ คือ ครั่ง และคำแสด โทนสีแดง) และครูนิทัศน์ จันทร ครูช่างศิลปหัตถกรรม งานผ้าทอลาวครั่ง (วัสดุธรรมชาติ คราม+แก่นขนุน) และดำเนินการให้คำปรึกษาเชิงลึกการออกแบบการเลือกเฉดสีจากเส้นด้ายที่ได้จากการย้อมสีธรรมชาติในการทอผ้าซิ่นตามลายเอกลักษณ์ที่ละกลุ่ม ผู้ประกอบการเข้าร่วมกิจกรรมครบตามระยะเวลาวันอบรมครบ 100% ผลจากการติดตามผลงานการผลิตผ้าทอและด้านการตลาดของผู้ประกอบการทั้ง 18 กลุ่ม พบว่าผู้ประกอบการได้มีการพัฒนาคุณภาพผ้าทอพื้นเมือง ในภาพรวมทุกกลุ่มเลือกทอผ้าซิ่นตีนจกด้วยลายเอกลักษณ์ของแต่ละกลุ่ม ที่ไม่มีการลอกเรียนแบบกัน และมีการใช้เส้นด้ายไหมย้อมสีธรรมชาติในการทอและการจกผ้าซิ่นตีนจกด้วยลวดลายเอกลักษณ์พื้นถิ่นและความชำนาญการทอของแต่ละกลุ่ม จากการสอบถามพบว่าทุกกลุ่มมีความภูมิใจ ปิติในผลงานผ้าทอที่ได้ผลิตและทอขึ้น ด้วยเหตุผลเมื่อใช้เส้นด้ายไหมในการทอการจกผ้าซิ่นตีนจกแล้ว ทำให้เห็นมิติของลวดลายความคมชัดของลายที่ทอและจกมากขึ้น สีสันหลากหลาย มีความสนุกเพราะมีเส้นด้ายหลากหลายสีในการเลือกเส้นด้ายไหมในการทอและการจกผ้าซิ่น มีแรงบันดาลใจเมื่อทอแล้วเกิดความสวยงามทำให้มีแรงและขยันที่จะทอ ทำให้ระยะเวลาการทอเร็วขึ้น ก่อนการเข้าร่วมโครงการ 1 ผืนใช้เวลาอย่างน้อย 3 อาทิตย์ขึ้นบางผืนเกือบ 2 เดือน แต่พอมีเส้นดายไหมย้อมสีธรรมชาติที่หลากหลายสีสันทำให้ทอได้รวดเร็วขึ้นส่วนใหญ่โดยเฉลี่ย 2-4 อาทิตย์สามารถทอเสร็จ ด้วยแรงบันดาลใจอยากเห็นผลงาน และมีความภูมิใจมากขึ้นเมื่อทอเรียบร้อยสามารถขายได้เร็วและราคาจำหน่ายที่สูง ภาพรวมพบว่าผ้าทอมีการผลิตและจำหน่ายได้อย่างต่อเนื่องและมูลค่าผ้าทอต่อพื้นมีราคาสูงขึ้นจากเดิมมากกว่า 50 เปอร์เซ็นต์ ผลที่เกิดขึ้นจากการเข้าร่วมโครงการเมื่อคิดมูลค่าราคาจำหน่ายและยอดการผลิตเพิ่มขึ้นอย่างเห็นได้ชัดเจนหรือมากกว่าร้อยละ 50 และมียอดสั่งจองให้ผลิตผ้าทออย่างต่อเนื่องจากกลุ่มลูกค้าเก่าและใหม่ มีเส้นด้ายย้อมสีให้ผู้บริโภคเลือกเฉดสีโทนสีที่ต้องการได้ ภายใต้แบรนด์และเอกลักษณ์ลวดลายผ้าทอของแต่ละกลุ่มผ้าทอและของแต่ละอำเภอในแต่ละจังหวัดอุตรดิตถ์ ที่อาจมีการผลักดันให้เป็นสินค้าหัตถกรรมประจำจังหวัด ที่ส่งผลให้ชุมชนมีรายได้เพิ่มขึ้นและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ภายใต้การสร้างเศรษฐกิจชีวภาพ เศรษฐกิจหมุนเวียน และเศรษฐกิจสีเขียว (BCG) ให้กับกลุ่มผ้าทอพื้นเมืองจังหวัดอุตรดิตถ์

คำสำคัญ