การพัฒนาภูมิปัญญาผ้าทอพื้นบ้านสู่นวัตกรรมชุมชน กรณีศึกษา อำเภอโขงเจียม อำเภอสิรินธร และอำเภอบุณฑริก

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาภูมิปัญญาผ้าทอพื้นบ้านสู่นวัตกรรมชุมชน อันจะนำไปสู่นวัตกรรมชุมชนเชิงสร้างสรรค์ 2) เพื่อพัฒนาต้นแบบนวัตกรรมชุมชนผ้าทอพื้นบ้าน ตามแนวชายแดนจังหวัดอุบลราชธานีโดยใช้แนวคิดเศรษฐกิจสร้างสรรค์ 3) เพื่อสร้างชุดความรู้ในการพัฒนาภูมิปัญญาผ้าทอพื้นบ้านสู่นวัตกรรมชุมชนอย่างยั่งยืน การวิจัยนี้เป็นการวิจัยชุมชนซึ่งผู้วิจัย ได้บูรณาการระเบียบวิธีวิจัยของศาสตร์ทั้ง 3 สาขามาประยุกต์ใช้ในการวิจัย อันได้แก่ การศึกษาเชิงคุณภาพ การวิจัยแบบมีส่วนร่วม และการวิจัยทางคติชนวิทยา ซึ่งผู้วิจัยเลือกใช้เครื่องมือในการวิจัย ได้แก่ แบบสัมภาษณ์เชิงลึก แบบสอบถาม แบบบันทึกการสังเกตแบบมีส่วนร่วม และไม่มีส่วนร่วมเพื่อเก็บข้อมูลจากกลุ่มตัวอย่างในการวิจัย คือ ปราชญ์ชาวบ้าน ผู้นำชุมชน ชาวบ้าน สมาชิกกลุ่มผ้าทอพื้นบ้าน ผลการศึกษาพบว่า 1) ด้านความหลากหลายของภูมิปัญญาผ้าทอพื้นบ้านในชุมชนชายแดนจังหวัดอุบลราชธานี สามารถรวบรวมได้ 3 ประการ ได้แก่ 1.1) ลวดลายและชนิดของผ้าทอพื้นบ้าน แบ่งได้ 3 ประเภท คือ (1) ผ้ามัดหมี่ พบ 6 ลาย ได้แก่ ลายมัดหมี่วง ลายมัดหมี่บักจับ ลายมัดหมี่พิกุล ลายมัดหมี่ข้าวหลามตัด ลายมัดหมี่สายฝน และลายมัดหมี่ต้นข้าว (2) ผ้าลายขิด พบ 5 ลาย ได้แก่ ลายขิดดอกไม้ ลายขิดผีเสื้อ ลายขิดช้าง ลายขิดปลาบึก และลายขิดผาแต้ม (3) ผ้าลายจก พบ 4 ลาย ได้แก่ ลายจกดาว ลายจกผาแต้ม ลายจกช้าง และลายจกปลาบึก จำแนกตามประโยชน์การใช้งาน จะพบ 5 ประเภท ได้แก่ ผ้าคลุมไหล่/ผ้าพันคอ ผ้าปูโต๊ะ ผ้าซิ้น ผ้าคลุมเตียง และผ้าตัดเย็บ 1.2) อุปกรณ์ทอผ้าพื้นบ้าน พบ 9 ชิ้น ได้แก่ กี่ ฟืม เขาหูกทอผ้า กระสวย หลอดฝ้าย กงดีดฝ้าย อิ้วเข็นฝ้าย อักเข็นฝ้าย และหลาเข็นฝ้าย 1.3) ขั้นตอนในการทอผ้าพื้นบ้าน พบว่ามี 11 ขั้นตอน ได้แก่ การปลูกฝ้าย การเก็บเกี่ยวฝ้าย การอิ้วฝ้าย การดีดฝ้าย การล้อฝ้าย การเข็นฝ้าย การเปียฝ้าย การซักฝ้าย การย้อมฝ้าย การเข้าหลอด และการทอ 2) ด้านการพัฒนาต้นแบบนวัตกรรมผ้าทอพื้นบ้าน ในชุมชนชายแดนจังหวัดอุบลราชธานี พบว่ามี 3 ขั้นตอน ได้แก่ 2.1) ขั้นการจัดเวทีเพื่อระดมความคิดเห็นของชุมชน 2.2) ขั้นการพัฒนาต้นแบบนวัตกรรมผ้าทอพื้นบ้าน และ 2.3) ขั้นคืนความรู้สู่ชุมชน ซึ่งทำให้ได้ผลิตภัณฑ์ต้นแบบ 5 แบบ ได้แก่ ตุ้มหูผ้า เข็มกลัด กระเป๋าโทรศัพท์ พวงกุญแจ และปกสมุดบันทึก 3) ด้านการสร้างชุดความรู้ภูมิปัญญาผ้าทอพื้นบ้านสู่นวัตกรรมชุมชนอย่างยั่งยืนจัดทำหนังสือเล่มเล็ก ชุดความรู้เกี่ยวกับการพัฒนาผ้าทอพื้นบ้านในชุมชนชายแดน จังหวัดอุบลราชธานี โดยมีเนื้อหา บทที่ 1 ภูมิปัญญาผ้าทอพื้นบ้านในชุมชนชายแดน จังหวัดอุบลราชธานี บทที่ 2 ประเภทของผ้าทอพื้นบ้านของชุมชนชายแดน จังหวัดอุบลราชธานี บทที่ 3 การพัฒนาผ้าทอพื้นบ้านสู่นวัตกรรมชุมชน

คำสำคัญ