ปลาทูคู่ไทย: การวิจัยและพัฒนาทรัพยากรสัตว์น้ำเศรษฐกิจของประเทศอย่างยั่งยืนตลอดห่วงโซ่คุณค่า เพื่อตอบโจทย์ท้าทายไทย

บทคัดย่อ

บทคัดย่อ โครงการปลาทูคู่ไทย: การวิจัยและพัฒนาทรัพยากรสัตว์น้ำเศรษฐกิจของประเทศอย่างยั่งยืน ตลอดห่วงโซ่คุณค่าเพื่อตอบโจทย์ท้าทายไทย มีวัตถุประสงค์เพื่อวิจัยและจัดทำนวัตกรรมเพื่อแก้ไขปัญหาและพัฒนาปลาทูไทย นำเสนอร่างนโยบายปลาทูคู่ไทยเพื่อเป็นต้นแบบของโครงการวิจัย และพัฒนาการบริหารจัดการทรัพยากรสัตว์น้ำของประเทศอย่างยั่งยืน และบูรณาการครอบคลุมประเด็นตามห่วงโซ่คุณค่า และสร้างเครือข่ายความร่วมมือที่ทำงานร่วมกันในทุกมิติอย่างต่อเนื่อง ใช้วิธีการพัฒนานวัตกรรมเพื่อการเก็บและทดสอบใช้ข้อมูลที่ยังไม่เคยมีการเก็บรวบรวมมาก่อน วิเคราะห์ข้อมูลที่ได้มีการเก็บรวบรวมไว้แล้ว ด้วยการตั้งคำถามใหม่และวิธีวิเคราะห์ใหม่ นำเสนอนวัตกรรมในรูปดิจิทัลแม็บปิ้งบนแผนที่ประเทศไทยที่เข้าใจได้โดยง่าย แล้วสังเคราะห์ข้อค้นพบและข้อเสนอแนะ เพื่อจัดทำร่างนโยบายปลาทูคู่ไทย และแผนการบริหารจัดการปลาทูแบบบูรณาการ ประเด็นสำคัญจากผลการวิจัยโดยสรุป พบว่า ประเทศไทยยังไม่มีฐานข้อมูล นโยบาย และแผนการบริหารจัดการปลาทูไทยโดยเฉพาะ ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2558 ทรัพยากรปลาทูไทยได้ลดลงจนถึงระดับล่มสลายในบางพื้นที่ ปริมาณออกซิเจนในน้ำทะเลในอ่าวตัว ก ลดต่ำ ส่งผลกระทบต่อการดำรงชีวิตของปลาทู ยังมีข้อท้าทายในการเพาะเลี้ยงปลาทูให้สำเร็จ ในปี พ.ศ. 2564-2565 มีการจับปลาทูได้ประมาณ 26,500 ตัน นับว่าปริมาณยังน้อยเมื่อเทียบกับในอดีต ปลาที่จับได้มีขนาดเล็ก บางส่วนเป็นปลาในระยะวางไข่ และเครื่องมือจับปลามีประสิทธิภาพสูงเกินไป มีการแปรรูปปลาทูที่เหมาะสมเป็นการเพิ่มมูลค่าการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่า แต่ปลาทูไทยยังมีไม่เพียงพอสำหรับการบริโภคของคนไทย จึงมีการนำเข้าปลาทูในปริมาณมากถึงร้อยละ 89 ของปลาทูที่บริโภคทั้งหมดในประเทศ สถานการณ์ที่พึงประสงค์สำหรับปริมาณปลาทูในประเทศช่วงปี พ.ศ. 2566-2570 ต้องการให้ปลาทูมีปริมาณเพิ่มขึ้นเป็น 29,000 ตัน ในปี พ.ศ. 2566 และ 31,000 ตันในปี พ.ศ. 2570 ได้รูปแบบการส่งเสริมตลาดปลาทู จากการสอบถามความรู้ของผู้ควบคุมเรือหรือไต๋ปลาทู พบว่า ส่วนใหญ่มีความรู้เกี่ยวกับการจับปลาทูเชิงอนุรักษ์ คือการไม่จับลูกปลาและพ่อแม่พันธุ์ที่กำลังจะวางไข่ แต่เลือกจับปลาทูที่โตเต็มวัย แต่ชาวประมงส่วนหนึ่งทั้งที่เป็นประมงพาณิชย์และประมงพื้นบ้านยังคงไม่สามารถเลือกจับปลาทูที่โตเต็มวัยอย่างเดียวได้ เพราะความไม่คุ้มทุนในการออกเรือแต่ละรอบ ชาวประมงจึงมีความต้องการการช่วยเหลือจากรัฐในการเลือกจับปลาโตเต็มวัย หรือการขายเรือเพื่อยุติการทำการประมง ในแง่กฎหมาย มีการทำแผนที่เขตทะเลชายฝั่ง และนอกชายฝั่งสำหรับการทำการประมงของไทยเป็นครั้งแรก เพื่อช่วยให้ชาวประมงรู้เขตการประมงที่ทำได้อย่างถูกกฎหมาย และยังได้ทำแผนที่แสดงทะเลอาณาเขตที่ประชิดกับทะเลของประเทศเพื่อนบ้าน การพิจารณากฎหมายไม่พบข้อบกพร่องของพระราชกำหนดการประมง พ.ศ. 2558 และแก้ไข พ.ศ. 2560 แต่มีบางมาตราที่ยังไม่ได้ดำเนินการให้ครบถ้วน และผู้มีหน้าที่ตามกฎหมายจะต้องดำเนินการต่อไป จากข้อค้นพบสำคัญเหล่านี้ได้มีการจัดทำร่างนโยบายปลาทูคู่ไทยโดยยึดหลักการเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน ข้อ SDG 14 (Life below water) และ SDG17 (Partnerships) หลักการใช้ประโยชน์จากทรัพยากร ทางทะเลอย่างยั่งยืนเพื่อการเติบโตทางเศรษฐกิจ (เศรษฐกิจสีน้ำเงิน) การบริหารจัดการเชิงระบบนิเวศ หลักธรรมาภิบาล และสมุทราภิบาล (Ocean Governance) และหลักการใช้ทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพ (ร่าง)นโยบายปลาทูคู่ไทยแสดงเป้าหมายที่พึงประสงค์ในอนาคต 3 เป้าหมาย ได้แก่ 1) หยุดหรือชะลอการลดลงของปริมาณทรัพยากรปลาทูไทย 2) เพิ่มปริมาณปลาทูร้อยละ 10 ระหว่างปี พ.ศ. 2566-2567 เป็น 29,000 ตัน ต่อปีและเพิ่มปริมาณปลาทูร้อยละ 20 ระหว่างปี พ.ศ. 2568-2570 เป็น 32,000 ตัน ต่อปี 3) อนุรักษ์ คุ้มครองและป้องกันทรัพยากรปลาทูไทยให้มีความยั่งยืน สำหรับแผนการบริหารจัดการแบบบูรณาการเพื่อให้บรรลุเป้าหมายที่พึงประสงค์ ได้กำหนดให้ภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง 4 ฝ่าย คือ หน่วยงานภาครัฐ หน่วยงานภาคเอกชน หน่วยงานภาคประชาสังคม และหน่วยงานภาควิชาการ ร่วมกันดำเนินงานในการบริหารจัดการทรัพยากรปลาทู และกลไกการบริหารจัดการโดยผู้เกี่ยวข้องทั้ง 4 กลุ่ม เพื่อให้บรรลุนโยบายที่กำหนดไว้ในด้านการสร้างเครือข่ายเพื่อผลักดันการทำงานร่วมกัน โครงการปลาทูคู่ไทยได้จัดตั้งเครือข่ายความร่วมมือแก้ไขปัญหาและพัฒนาปลาทูไทยโดยมีหน่วยงาน 7 องค์กร ได้แก่ 1) สถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย 2) กรมประมง 3) คณะประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ 4) สมาคมการประมงแห่งประเทศไทย 5) สมาคมสมาพันธ์ชาวประมงพื้นบ้านแห่งประเทศไทย 6) สมาคมรักษ์ทะเลไทย และ 7) สหกรณ์ประมงแม่กลอง โดยมีการลงนามในบันทึกข้อตกลง และร่วมงานในการวิจัยและนวัตกรรมโดยต่อเนื่อง ข้อเสนอแนะสำหรับโครงการวิจัยและนวัตกรรมปลาทูคู่ไทย 14 ข้อประกอบ ด้วย1)คณะกรรมการนโยบายการประมงแห่งชาติควรจัดทำนโยบายระดับชาติด้านปลาทูและแผนบูรณาการการบริหารจัดการทรัพยากรสัตว์น้ำด้านปลาทูของประเทศ เพื่อเสนอคณะรัฐมนตรีให้ความเห็นชอบ พร้อมทั้งประกาศเป็นวาระแห่งชาติด้วย 2) คณะกรรมการนโยบายการประมงแห่งชาติ ควรตั้ง “คณะอนุกรรมการบริหารจัดการทรัพยากรสัตว์น้ำด้านปลาทูของประเทศ อย่างยั่งยืน” เพื่อการทำงานแบบบูรณาการร่วมกับหน่วยงานภาครัฐ ประกอบด้วย กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง กรมควบคุมมลพิษ กรมชลประทานองค์กรบริหารส่วนจังหวัด ภาคเอกชน ภาคประชาสังคม และภาควิชาการ 3) กรมประมงควรจัดตั้ง“เครือข่ายความร่วมมือแก้ไขปัญหา และพัฒนาปลาทูไทย” เพื่อผลักดันการกำหนด และการใช้นโยบายระดับชาติ ด้านปลาทู แผนบูรณาการฯ รวมถึงการติดตามผลและเป็นแกนหลัก ในการดำเนินการตามกฎหมาย โดยการมีส่วนร่วมและการรับฟังความคิดเห็นจากทุกฝ่าย 4) รัฐบาลและกรมประมงควรแสวงหาความร่วมมือด้านการบริหารจัดการปลาทูระหว่างประเทศ ทั้งในด้านสิ่งแวดล้อม การทำการประมง และมาตรการด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรปลาทูในระดับภูมิภาคผ่านการเจรจาเพื่อให้เกิดข้อตกลงระหว่างประเทศที่จะต้องจัดทำขึ้นในอนาคตขึ้น 5) กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง กรมควบคุมมลพิษ กรมชลประทาน และกรมโรงงานอุตสาหกรรมดำเนินการมุ่งเน้นด้านการอนุรักษ์และเพิ่มปริมาณทรัพยากรปลาทูคู่ขนานไปกับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม การควบคุมคุณภาพ น้ำและควบคุมมลพิษทางน้ำ และควบคุมมลพิษทั้งจากภาคอุตสาหกรรม (industrial wastes) และภาคครัวเรือน (domestic wastes) 6) นักวิจัย และนักวิชาการทำวิจัยและพัฒนานวัตกรรมอย่างต่อเนื่อง เพื่อสนับสนุนความร่วมมือระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้องโดยเฉพาะกรมประมง ในการจัดการด้านมลพิษทางน้ำ โดยเฉพาะในอ่าวไทยตอนใน เพื่อรักษาทรัพยากรปลาทูพร้อมกับติดตามผล 7. กรมประมงขยายแนวทางวิจัยและพัฒนานวัตกรรมการเพาะเลี้ยงในรูปแบบอื่นๆ ที่เหมาะสมและได้ผล พร้อมกับติดตามผล 8) กรมประมงติดตามและวิเคราะห์ผลการจับปลาทู ด้วยเครื่องมือจับประเภทต่างๆของชาวประมง พาณิชย์และชาวประมงพื้นบ้าน หลังการใช้มาตรการปิดอ่าวอย่างเข้มข้นและทันการณ์ 9) ภาครัฐและภาคเอกชนส่งเสริมการตลาดและการแปรรูปให้ชาวประมง ชุมชนประมงและวิสาหกิจ ชุมชนสามารถร่วมมือในการยกระดับรายได้และมีส่วนร่วมในการรักษาทรัพยากรปลาทูอย่างยั่งยืนพร้อมกับติดตามผล 10)คณะกรรมการประมงจังหวัด มีการทำงานอย่างต่อเนื่องกับชุมชนประมงต้นแบบเพื่อการจับปลาทูเชิงอนุรักษ์ โดยชาวประมงได้รับการสนับสนุนจากรัฐพร้อมกับติดตามผล 11) กรมประมง ติดตามผลการบังคับใช้กฎหมายตามพระราชกำหนดการประมง พ.ศ. 2558 และแก้ไขเพิ่มเติม พ.ศ. 2560 12) กรมประมงติดตามและประเมินผล การนำนโยบายและแผนบูรณาการสู่การปฏิบัติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการ บรรลุตาม 3 เป้าหมายของนโยบายและรายงานต่อคณะกรรมการนโยบาย การประมงแห่งชาติ 13) กรมประมงสนับสนุนการสร้างความเข้มแข็งของ “เครือข่ายความร่วมมือแก้ไขปัญหา และพัฒนาปลาทูไทย” และทำงานร่วมกับ “เครือข่ายฯ” แบบกัลยาณมิตร อย่างต่อเนื่องและเข้มข้น พร้อมกับติดตามผล 14) กระทรวงเกษตรและสหกรณ์พิจารณาใช้รูปแบบการทำวิจัยและพัฒนานวัตกรรมของทรัพยากรปลาทูควบคู่กับการทำงานแบบเครือข่ายความร่วมมือ แก้ไขปัญหาและพัฒนาเป็นต้นแบบของการพัฒนาและแก้ไขปัญหาทรัพยากรสัตว์น้ำอื่นๆ ต่อไป คำสำคัญ: ปลาทูไทย มาตรการหยุดการลดลง การเพิ่มปริมาณปลาทู นโยบายปลาทูคู่ไทย แผนการบริหารจัดการ เครือข่ายและการมีส่วนร่วม ห่วงโซ่คุณค่าปลาทูไทย การจับปลาแบบยั่งยืน ข้อเสนอแนะเชิงนโยบาย

คำสำคัญ