การประเมินความมั่นคงทางอาหารภายใต้สถานการณ์การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินในลุ่มน้ำแม่จาง จังหวัดลำปาง
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
ลุ่มน้้าแม่จางจังหวัดล้าปาง เป็นลุ่มน้้าสาขาของลุ่มน้้าวัง โดยมีลักษณะเป็นพื้นที่ต้นน้้า มีพื้นที่ส่วน ใหญ่ประกอบด้วยพื้นที่ป่าไม้ และพื้นที่เกษตรกรรม มีแม่น้้าจางเป็นล้าน้้าหลัก จากข้อมูลในอดีตถึงปัจจุบัน พบว่าลุ่มน้้าแม่จางมีสถานการณ์การขยายตัวของพื้นที่เกษตรกรรมและการลดลงของพื้นที่ป่าไม้อย่างต่อเนื่อง ซึ่งลักษณะดังกล่าวอาจส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงคุณภาพสิ่งแวดล้อมและคุณภาพชีวิตความเป็นอยู่ของ ประชาชนในพื้นที่ลุ่มน้้า ซึ่งอาจรวมถึงประเด็นของความมั่นคงทางอาหาร ดังนั้นการศึกษาวิจัยในครั้งนี้ จึงมี วัตถุประสงค์เพื่อประเมินสถานการณ์การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินและคาดการณ์การเปลี่ยนแปลงในอนาคต การประเมินความถี่ของการเพาะปลูกรวมถึงผลผลิตทางการเกษตรของพืชเกษตรหลัก 3 ชนิด ได้แก่ ข้าว ข้าวโพด และมันส้าปะหลัง การประเมินปริมาณน้้าท่า การชะล้างพังทลายของดิน การพัดพาตะกอนลงสู่ล้าน้้า และการสูญเสียธาตุอาหารหลัก การประเมินความเหมาะสมของการใช้ที่ดินของพืชเกษตรหลัก อันจะน้าไปสู่ การประเมินความมั่นคงทางอาหารภายใต้สถานการณ์การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินได้ต่อไป ผลการศึกษาการ เปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินในลุ่มน้้าแม่จางจากปี พ.ศ. 2544 2549 2554 2559 และ 2564 พบว่าพื้นที่ เกษตรกรรม พื้นที่เหมืองแร่ และพื้นที่ชุมชนสิ่งปลูกสร้างขยายตัวเพิ่มขึ้น ในขณะเดียวกันพื้นที่ป่าผลัดใบลดลง ส่วนการคาดการณ์การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดิน ปี พ.ศ. 2569 และ 2574 พบว่าการลดลงของพื้นที่ป่าผลัดใบ และการขยายตัวของพื้นที่เกษตรกรรมยังคงเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องโดยเฉพาะไม้ยืนต้น ส่วนความเข้มของการ เพาะปลูกพืชพบว่าข้าว ข้าวโพด และมันส้าปะหลัง ส่วนใหญ่ปลูก 1 รอบต่อปี ปริมาณน้้าท่ารายปีภายใต้การ เปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินด้วยแบบจ้าลองย่อย Annual Water Yield ในชุดแบบจ้าลอง InVEST (Integrated Valuation of Ecosystem Services and Tradeoffs) พ.ศ. 2544 2549 2554 2559 และ 2564 พบว่ามี ปริมาณน้้าท่ารายปีเท่ากับ 542.98 1163.43 1632.46 168.98 และ 159.93 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี ตามล้าดับ ส่วนการคาดการณ์การเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินในอนาคต ในปีพ.ศ 2569 และปีพ.ศ.2574 มี ปริมาณน้้าท่ารายปีเท่ากับ 160.62 และ 161.06 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี ส่วนประเมินการชะล้างพังทลายของ ดินในพื้นที่ลุ่มน้้าแม่จางพบว่าพื้นที่ส่วนใหญ่เกิดการชะล้างพังทลายของดินในระดับน้อยมาก (very slight) มี พื้นที่เท่ากับ 930.96 ตารางกิโลเมตรหรือคิดเป็นร้อยละ 56.88 รองลงมาอยู่ในระดับน้อย (slight) มีพื้นที่ เท่ากับ 300.65 ตารางกิโลเมตรหรือคิดเป็นร้อยละ 18.37 และระดับรุนแรง (severe) มีพื้นที่เท่ากับ 126.16 ตารางกิโลเมตรหรือคิดเป็นร้อยละ 7.71 ส่วนใหญ่พบในพื้นที่เกษตรกรรมและพื้นที่ที่มีความลาดชันมาก ส่วน การประเมินความเหมาะสมของการใช้ที่ดินทางการเกษตรของพืชเกษตรหลัก 3 ชนิด ประกอบด้วย ข้าว, ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ และ มันส้าปะหลัง มีความเหมาะสมส้าหรับปลูกพืชเกษตรกรรมที่เป็นพืชไร่ ข้าวโพด ไร่มัน ส้าปะหลัง มากกว่าการปลูกพืชเกษตรหลักประเภทนาข้าว ผลผลิตทางการเกษตรของเกษตรกรส่วนใหญ่ เพียงพอต่อการบริโภคในครัวเรือน ท้าให้เกษตรกรส่วนใหญ่สามารถเลี้ยงชีพและครอบครัวได้ ท้าให้แนวโน้มที่ จะเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดินส่วนใหญ่ ไม่เปลี่ยนแปลงไปท้าเกษตรชนิดอื่น โดยปัจจัยทางกายภาพ เศรษฐกิจและสังคมที่ส่งผลต่อการเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดินในพื้นที่ลุ่มน้้าแม่จาง จังหวัดล้าปาง ซึ่ง ส่งผลกระทบต่อความมั่นคงทางอาหาร ประกอบด้วย ปริมาณน้้าฝนและปริมาณน้้าท่าที่ลดลง ท้าให้ควรมีการส่งเสริมให้สร้างแหล่งกักเก็บน้้าเพื่อใช้ในการเกษตร รวมถึงสิทธิ์ในการถือครองที่ดิน ที่ควรมีการจัดการอย่าง เหมาะสมเพื่อบรรเทาปัญหาการรุกล้้าพื้นที่ป่าไม้ทั้งนี้ ภาคส่วนต่าง ๆ ควรใช้ยุทธศาสตร์การบริหารจัดการ ความมั่นคงทางอาหารและการเกษตรแบบ BCG model เป็นแนวทางการพัฒนาที่สอดรับกับเป้าหมายการ พัฒนาอย่างยั่งยืนของสหประชาชาติ (SDGs) จึงท้าให้เกิดความมั่นคงทางอาหารในลุ่มน้้าแม่จาง จังหวัดล้าปาง