ผลกระทบด้านการผลิตข้าวจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและการปรับตัวของเกษตรกรชาวนาในพื้นที่ลุ่มน้ำปิงตอนบน จังหวัดเชียงใหม่

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ต่อการผลิตข้าวของเกษตรกรชาวนานพื้นที่ลุ่มน้ำปิงตอนบน 2) ศึกษาการปรับตัวของเกษตรกร ชาวนาต้านการผลิตข้าวอันเป็นผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ 3) ศึกษาปัจจัยที่มี อิทธิพลต่อผลกระทบต้านการผลิตข้าวจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ 4) ศึกษาปัจจัยที่มี อิทธิพลต่อการปรับตัวของเกษตรกรชาวนาจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และ 5) เสนอแนะ แนวทางในการขับเคลื่อนและสนับสนุนการปรับตัวต้านการผลิตข้าวของเกษตรกรชาวนาจากการ เปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ กลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ เกษตรกรชาวนาในพื้นที่ลุ่มน้ำปิง ตอนบน จังหวัดเชียงใหม่ จำนวน 384 คน ใช้หลักความน่าจะเป็นในการสุ่มตัวอย่าง (Probability Sampling) โดยวิธีการสุ่มแบบง่าย ใช้แบบสอบถามเป็นเครื่องมือในการเก็บรวบรวมช้อมูล และมีการ ประชุมกลุ่มย่อยแบบสนทนากลุ่ม (Focus group Discuss sion) กับผู้แทนเกษตรกรชาวนาที่ประกอบ อาชีพในพื้นที่ลุ่มน้ำแม่แตง ลุ่มน้ำแม่งัต และลุ่มน้ำแม่กวง สถิติที่ใช้ในการวิเคราะห์ข้อมูล ได้แก่ ค่า ร้อยละ ค่าเฉลี่ย ส่วนเบี่ยงเบนมาตรฐาน ค่าเฉลี่ยถ่วงน้ำหนัก และทดสอบสมมติฐานโดยใช้การ วิเคราะห์ถดถอยพหุ ผลการวิจัยพบว่า เกษตรกรชาวนาส่วนใหญ่เป็นเพศชาย มีสถานภาพสมรส อายุเฉลี่ย 55 ปี จบการศึกษาชั้นประถมศึกษา มีประสบการณ์ในการปลูกข้าวเฉลี่ย 30 ปี ได้รับข้อมูลข่าวสารเรื่องการ เปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศจากโทรทัศน์มากที่สุด มีร้ายได้ทั้งหมดของครอบครัวเฉลี่ย 12,1 78 บาท ต่อเดือน ครอบครัวเกษตรกรชาวนาเกินครึ่งมีการกู้ยืมงิน โดยร้อยละ 60.7 กู้ยืมเพื่อทำการเกษตร โดยแหล่งเงินกู้ของเกษตรกรชาวนา ได้แก่ ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร (ธกส.) กองทุนหมู่บ้าน และสหกรณ์การเกษตร พื้นที่ปลูกข้าวของเกษตรกรชาวนาส่วนใหญ่อยู่ในเขต ชลประทาน พันธุ์ข้าวที่ปลูก เช่น ข้าวพันธุ์สันป่ตอง ข้าวเหนียวพันธุ์ กข6 (RD6) ข้าวพันธุ์หอมมะลิ 105 ข้าวเหนียวพันธุ์ กข14 (RD14) เป็นต้น เกษตรกรชาวนา ร้อยละ 64. ปลูกข้าวไว้เพื่อขายเป็น ส่วนใหญ่ โดยข้าวนาปีจะปลูกในช่วงเดือนกรกฏาคม - พฤศจิกายน ส่วนข้าวนาปรังส่วนใหญ่ปลูก ในช่วงเตือนมกราคม - เมษายน การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ทำให้เกษตรกรชาวนาได้รับผลกระทบจากภัยธรรมชาติที่ เกิดขึ้นในพื้นที่ลุ่มน้ำปิงตอนบน ได้แก่ ฝนแล้ง น้ำแล้ง น้ำไม่เพียงพอ รองลงมา ได้แก่ พายุลมแรง น้ำ ท่วมฉับพลัน น้ำท่วมขัง ฝนทิ้งช่วงยาวนานในฤดูฝน ตามลำตับ รวมถึงปัญหาแมลงศัตรูพืชด้วย ซึ่ง เป็นอีกหนึ่งปัญหาที่สร้างความเสียหายในกระบวนการผลิตข้าวอีกต้วย และจากการสำรวจความถี่ใน การเกิดภัยธรรมชาติที่เกษตรกรชาวนาเห็นว่าเกิดขึ้นทุกปี ได้แก่ ฝนแล้ง น้ำแล้ง น้ำไม่เพียงพอ ฝนทิ้ง ช่วงยาวนานในฤดูฝน และ พายุ ลมแรง จากการศึกษาผลกระทบต่อการผลิตข้าว 5 อันดับแรก พบว่า แมลงศัตรูพืชขยายพันธุ์อย่าง รวดเร็ว รองลงมาไต้แก่ แมลงศัตรูพืชรบกวนกระบวนการปลูก เกิตโรคใหม่ของต้นข้าว ขาดแคลนน้ำ ในการปลูกข้าว/ ฝนทิ้งช่วง ต้นข้าวชะงักการเจริญเติบโต แปลงขาดน้ำ ส่วนผลกระทบต่อผลผลิตข้าว ได้แก่ ราคาข้าวที่ขายได้ลดลง ปริมาณผลผลิตข้าวลดลง และผลผลิตข้าวมีคุณภาพต่ำลง เกษตรกรชาวนาได้มีการปรับตัวด้านการปรับเปลี่ยนวิธีการผลิต ได้แก่ ใช้พันธุ์ข้าวที่ทนและ ต้านทานโรคแมลง ใช้พันธุ์ข้าวที่ทนต่อน้ำท่วม และเปลี่ยนพันธุ์ข้าวที่ปลูกเพื่อตัดวงจรแมลงศัตรูพืช ลตการใช้สารเคมี ใช้สารชีวภาพ ลดการใช้ปุยเคมี เพิ่มปุ๋ยชีวภาพ ส่วนการปรับตัวด้านการป รับ แนวคิดของเกษตรกรชาวนา ไต้แก่ หารายได้จากการประกอบอาชีพเสริมเพิ่มเติม เพิ่มมูลค่าของ ผลผลิตข้าวโดยการแปรรูปผลผลิต น้นคุณภาพของผลผลิตข้าวมากกว่าปริมาณ ลดและเลิกการเผา นำวัสดุต่างๆ มาใช้ทำปุ๋ยอินทรีย์ และติดตามข้อมูลเกี่ยวกับสภาพอากาศมากขึ้น ผลการวิเคราะห์ความสัมพันธ์ พบว่า ตัวแปรที่มีความสัมพันธ์อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติกับ ผลกระทบต้านการผลิตข้าวของเกษตรกรชาวนาจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ได้แก่ 1) อาชีพเสริมของเกษตรกรชาวนา 2) การด้รับข้อมูลข่าวสารต้านการเกษตรจากแหล่งต่างๆ และ 3) ภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้นในพื้นที่ ส่วนตัวแปรที่มีความสัมพันธ์อย่างมีนัยสำคัญทางสถิติกับการปรับตัว ด้านการผลิตข้าวของกษตรกรชาวนาจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ต้แก่ 1) จำนวนสมาชิก ในครอบครัว 2) จำนวนสมาชิกในครอบครัวที่เป็นเกษตรกรชาวนา 3) รายได้ทั้งหมดชองครอบครัวต่อ เดือน 4) การได้รับข้อมูลข่าวสารต้านการเกษตรจากแหล่งต่งๆ และ 5) ภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้นใน พื้นที่ ข้อเสนอแนะจากการวิจัยครั้งนี้ ได้แก่ ควรให้ความสำคัญกับการรับทราบปัญหาโดยลงพื้นที่ เก็บข้อมูลจริง บูรณาการความร่วมมือจากหลายภาคส่วน และการดำเนินการควรเป็นในรูปแบบล่าง ขึ้นบน (bottom up) ให้ความรู้แก่เกษตรกรชาวนาเพื่อป้องกันและแก้ไขปัญหาจากผลกระทบหลักๆ ที่อาจเกิดขึ้น ควรมีการวางแผนบริหารจัดการน้ำ จัดหาและลงทุนพัฒนาแหล่งน้ำขนาดเล็ก ระบบ การกักเก็บน้ำตามแหล่งน้ำธรรมชาติของชุมชนท้องถิ่น สร้างความหลากหลายในการผลิตทาง การเกษตร หน่วยงานภาครัฐควรสนับสนุนตั้นงบประมาณห้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เพื่อ นำไปใช้ในการเตรียมการรับมือและแก้ไขปัญหาภัยธรรมชาติ ส่งเสริมให้เกษตรกรชาวนาปรับเปลี่ยน พฤติกรรมการปลูกข้าว ส่งเสริมและสนับสนุนระบบการประกันภัยธรรมชาติ และสนับสนุนการสร้าง เครื่อข่ายเกษตรกรชาวนา

คำสำคัญ