การสะสม ที่มา และผลกระทบต่อวัตถุดิบของไมโครพลาสติกในอาหารทะเลแปรรูปที่นิยมบริโภค

บทคัดย่อ

ในปัจจุบันพบว่ามีการปนเปื้อนไมโครพลาสติกในสิ่งแวดล้อมทางทะเลรวมถึงสิ่งมีชีวิตที่เป็นอาหารของมนุษย์โดยตรง ทำให้ไมโครพลาสติกสามารถเข้าสู่ร่างกายมนุษย์ที่บริโภคอาหารทะเลหรืออาหารทะเลแปรรูปที่ปนเปื้อนไมโครพลาสติกได้ แต่ข้อมูลการปนเปื้อนไมโครพลาสติกในผลิตภัณฑ์อาหารทะเลแปรรูปยังมีน้อยมากๆ ทั้งที่ประเทศไทยเป็นแหล่งผลิต ส่งออก และมีการบริโภคผลิตภัณฑ์อาหารทะเลแปรรูปอย่างแพร่หลาย งานวิจัยนี้จึงมีวัตถุประสงค์ที่จะทำการบ่งชี้ชนิด และการสะสมไมโครพลาสติกอาหารทะเลแปรรูปที่นิยมบริโภครวมถึงบ่งชี้ที่มาของไมโครพลาสติกในแต่ละขั้นตอนของการผลิตอาหารทะเลแปรรูป และบ่งชี้ผลกระทบจากการได้รับสัมผัสไมโครพลาสติกในระดับเนื้อเยื่อและระดับชีวโมเลกุล (mRNA transcripts) ในวัตถุดิบอาหารทะเลแปรรูป ทั้งนี้เพื่อให้เกิดแนวทางในการผลิตอาหารทะเลที่มีการปนเปื้อนไมโครพลาสติกน้อยที่สุดและปลอดภัยสำหรับการบริโภค ผลการศึกษาพบว่าไมโครพลาสติกที่พบในทุกตัวอย่างของผลิตภัณฑ์อาหารทะเลแปรรูปทั้ง 6 ชนิดนั้นเป็นไมโครพลาสติกขนาดเล็ก (1-60 ไมโครเมตร) มากกว่าขนาดอื่นๆถึงกว่า 95% โดยพบไมโครพลาสติกรูปร่างแบบเส้นใยมากกว่ารูปร่างอื่นๆอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.05) ในน้ำปลา หมึกเส้นปรุงรส เกี๊ยวกุ้งดิบ และน้ำปลาร้าปรุงสุก ส่วนหอยแมลงภู่ดองพบการปนเปื้อนของไมโครพลาสติกกำหนดรูปร่างไม่ได้มากกว่ารูปร่างเส้นใยอย่างไม่มีนัยสำคัญทางสถิติ นอกจากนี้ปลาซาร์ดีนและปลาแมคเคอเรลกระป๋องส่วนใหญ่พบไมโครพลาสติกกำหนดรูปร่างไม่ได้ และเส้นใยเป็นหลักทั้งปลาซาร์ดีนและปลาแมคเรลกระป๋อง พบการปนเปื้อนของไมโครพลาสติกในเนื้อปลามากกว่าน้ำซอสอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p<0.05) ในทุกยี่ห้อที่ทำการศึกษา จากการวิเคราะห์ปริมาณไมโครพลาสติกในกระบวนการผลิตปลากระป๋อง พบว่าไมโครพลาสติกในผลิตภัณฑ์ปลากระป๋องมีแหล่งที่มาจากเนื้อปลา และน้ำซอสที่บรรจุลงกระป๋อง 60% และ 40 % ตามลำดับ ทั้งนี้ปลาซาร์ดีนและปลาแมคเคลเรลจากแหล่งจับประเทศโอมานและอิหร่านนั้นมีการปนเปื้อนไมโครพลาสติกน้อยที่สุดตามลำดับ ในขณะไมโครพลาสติกในน้ำซอสมาจากวัตถุดิบต่างๆ ที่นำมาผลิตน้ำซอสและน้ำใช้ในกระบวนการผลิต ผลกระทบจากการได้รับสัมผัสไมโครพลาสติก PE ในระดับเนื้อเยื่อและระดับชีวโมเลกุล (mRNA transcripts) ในหอยแมลงภู่ พบว่า PE ส่งผลต่อการชักนำระดับการแสดงออกของยีน cyp 4 ในหอยแมลงภู่เพิ่มสูงขึ้น และการแสดงออกของยีนเพิ่มมากขึ้นเมื่อหอยแมลงภู่ได้รับสัมผัส PE นานมากขึ้น เช่นเดียวกับที่พบการเปลี่ยนแปลงของเนื้อเยื่อเหงือก โดยพบกลุ่มเซลล์สร้างเมือก (mucocyte) เป็นจำนวนมากในกลุ่มหอยที่ได้รับสัมผัส PE และการแสดงออกของยีน cyp4 ในเนื้อเยื่อ hepatopancreas และการสร้างเมือกที่เหงือกของหอยแมลงภู่ซึ่งหอยมีพฤติกรรมการกรองกินอาหาร จึงเป็นกลไกเบื้องต้นของร่างกายที่ตอบสนองต่อสิ่งเร้าเมื่อได้รับสิ่งแปลกปลอมปนเปื้อนในแหล่งน้ำ