การพัฒนาจิตสำนึกความเป็นพลเมืองตามแนวพระพุทธศาสนาในสังคมไทย

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ ๑) เพื่อศึกษาแนวคิดทฤษฎีจิตสำนึกความเป็นพลเมือง ๒) เพื่อศึกษาการพัฒนาจิตสำนึกความเป็นพลเมืองตามแนวพระพุทธศาสนา ในสังคมไทย ๓) เพื่อสร้างเครือข่ายจิตสำนึกความเป็นพลเมืองตามแนวพระพุทธศาสนาในสังคมไทย เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative research) ใช้แบบสอบถามและสัมภาษณ์เชิงลึกจากกลุ่มเป้าหมาย เป็นคำถามปลายเปิด (Open-ended questions) สัมภาษณ์นักเรียนมัธยมศึกษา ปีที่ ๔-๖ จำนวน ๒๐๐ คน ซึ่งวิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการพรรณนาตามหลักอุปนัย ผลการวิจัย พบว่า ๑. จิตสำนึกความเป็นพลเมืองนั้น จะต้องปลูกฝัง ๓ ด้าน คือ ๑) กฎหมาย คือกฎเกณฑ์ควบคุมความประพฤติของคนในสังคม และเป็นระเบียบแบบแผนหรือกฎเกณฑ์ควบคุมความประพฤติด้านศีลธรรม ขนบธรรมเนียม จารีตประเพณีและกฎหมาย เพื่อให้เป็นพลเมืองที่ดีของสังคม ๒) จริยธรรม คือหลักธรรมที่เป็นข้อประพฤติปฏิบัติ เป็นการแสดงออกทางความประพฤติปฏิบัติ ซึ่งสะท้อนคุณธรรมภายในให้เห็นเป็นรูปธรรม และ ๓) คุณธรรม คือสภาพคุณงามความดี ที่เป็นคุณลักษณะหรือสภาวะภายในจิตใจของมนุษย์ที่เป็นไปในทางถูกต้อง เป็นความดีงาม ซึ่งเป็นภาวะนามธรรมอยู่ในจิตใจ ๒. การพัฒนาจิตสำนึกความเป็นพลเมืองตามหลักกฎหมายนั้น ชาวไทยต้องพัฒนาจิตสำนึกด้วยการปฏิบัติหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญ คือ ๑) ในมาตรา ๗๐ บุคคลมีหน้าที่พิทักษ์รักษาไว้ ซึ่งชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ และการปกครองระบบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ ทรงเป็นประมุขตามรัฐธรรมนูญ ๒) ในมาตรา ๗๑ บุคคลมีหน้าที่ป้องกันประเทศ รักษาผลประโยชน์ของชาติ และปฏิบัติตามกฎหมาย ๓) ในมาตรา ๗๒ บุคคลมีหน้าที่ไปใช้สิทธิ์เลือกตั้ง กล่าวคือ บุคคลซึ่งไปใช้สิทธิหรือไม่ไปใช้สิทธิโดยไม่แจ้งเหตุอันสมควรที่ทำให้ไม่อาจไปใช้สิทธิได้ ยอมได้รับสิทธิหรือเสียสิทธิตามกฎหมายบัญญัติและการแจ้งเหตุที่ทำให้ไม่อาจไปเลือกตั้งและการอำนวยความสะดวกในการไปเลือกตั้งให้เป็นไปตามที่กฎหมายบัญญัติ ๔) ในมาตรา ๗๓ บุคคลมีหน้าที่รับราชการทหาร ช่วยเหลือในการป้องกันและบรรเทาภัยพิบัติสาธารณ เสียภาษีอากร ช่วยเหลือราชการ รับการศึกษาอบรม พิทักษ์ ปกป้อง และสืบสารศิลปวัฒนธรรมของชาติและภูมิปัญญาท้องถิ่น และอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ทั้งนี้ ตามที่กฎหมายบัญญัติ และ ๕) ในมาตรา ๗๔ บุคคลผู้เป็นข้าราชการ พนักงาน ลูกจ้างของหน่วยราชการ หน่วยงานของรัฐ รัฐวิสาหกิจ หรือเจ้าที่อื่นของรัฐ มีหน้าที่ดำเนินการให้เป็นไปตามกฎหมายเพื่อรักษาผลประโยชน์ส่วนรวม อำนาจความสะดวกและให้บริการแก่ประชาชนตามหลักธรรมาภิบาลของการบริหารกิจการบ้านเมืองที่ดี ซึ่งในการปฏิบัติหน้าที่และในการปฏิบัติการอื่นที่เกี่ยวข้องกับประชาชน ๓. การพัฒนาจิตสำนึกความเป็นพลเมืองตามแนวทางพระพุทธศาสนานั้น จะต้องพัฒนาตามหลักพรหมวิหารธรรม ๔ ประการ ได้แก่ ๑) เมตตา คือความรักใคร่ปรารถนาดีอยากให้เขา มีความสุข ๒) กรุณา คือความปรารถนาให้เขาพ้นทุกข์ ๓) มุทิตา คือความพลอยยินดีเมื่อผู้อื่นได้ดี ๔) อุเบกขา คือความวางใจเป็นกลาง หลักสาราณียธรรม ๖ ประการ ได้แก่ ๑) เมตตากายกรรม คือการแสดงไมตรีจิตและความหวังดีต่อทุกคนด้วยการช่วยเหลือเขา ๒) เมตตาวจีกรรม คือการกล่าว ในเรื่องที่เป็นประโยชน์ แนะนำสั่งสอนและตักเตือนด้วยความหวังดี ๓) เมตตามโนกรรม คือการตั้งจิตคิดปรารถนาในสิ่งที่ดีงาม คิดทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ให้แก่กันและกัน ๔) สาธารณโภค คือแบ่งปันสิ่งของทีเป็นวัตถุ หรือการทำประโยชน์ต่อสาธารณะร่วมกัน ๕) สีลสามัญญตา คือประพฤติสุจริต ดีงาม ไม่ทำตนให้เป็นที่น่ารังเกียจ ๖) ทิฎฐิสามัญญตา คือการรับฟังความคิดเห็นของผู้อื่นด้วยความเสมอภาพ หลักฆราวาสธรรม ซึ่งเป็นหลักธรรมที่ทำให้มีความร่มเย็นเป็นสุขและมีความรุ่งเรืองมั่นคงในการครองเรือน ฆราวาสธรรม ๔ ประการ ได้แก่ ๑) สัจจะ คือมีใจสัตย์ซื่อ จริงใจและจงรักภักดี ซึ่งกันและกัน ๒) ทมะ คือมีความข่มใจหรือความยับยั้งชังใจในอารมณ์ ๓) ขันติ คือมีความอดทนในการประกอบอาชีพและอดทนต่ออุปสรรค ๔) จาคะ คือมีความเอื้อเฟื้อแบ่งปันสิ่งของของตนให้แก่ผู้อื่น และหลักสังคหวัตถุ ซึ่งเป็นหลักปฏิบัติของสามีและภรรยาเพื่อยึดเหนี่ยวน้ำใจของกันและกัน สังคหวัตถุ ๔ ประการ ได้แก่ ๑) ทาน การให้ปัน คือเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ผู้อื่น๒) ปิยวาจา พูดอย่างรักกัน คือใช้คำสุภาพให้เกียรติผู้อื่น ๓) อัตถจริยา ทำประโยชน์แก่เขา คือสละกำลังกายช่วยเหลือผู้อื่น และ ๔) สมานัตตตา เอาตัวเข้าเสมอสมาน คือร่วมหมู่ ร่วมมือแก้ไขปัญหา ถ้าปฏิบัติตามหลักธรรมคือสาราณียธรรม ๖ พรหมวิหาร ๔ ฆราวาสธรรม ๔ และสังคหวัตถุ ๔ ที่กล่าวมานี้ก็จะสามารถพัฒนาจิตสำนึกความเป็นพลเมืองได้ ๔. การสร้างเครือข่ายจิตสำนึกความเป็นพลเมืองตามแนวพระพุทธศาสนาในสังคมไทยนั้น จะต้องสร้างเครือข่ายในสถาบันการศึกษาเป็นหลัก คือ ในโรงเรียน สถาบันอาชีวะศึกษา และมหาวิทยาลัยต่างๆ ในพื้นที่ภาคเหนือจังหวัดลำปาง ภาคอีสานจังหวัดหนองบัวลำภู ภาคกลางจังหวัดนครปฐม และภาคใต้ปัตตานี โดยนักเรียนมัธยมศึกษาปีที่ ๔-๕-๖ ได้พัฒนาจิตสำนึกความเป็นพลเมืองตามแนวพระพุทธศาสนา ด้วยหลักกฎหมายรัฐธรรมนูญ คือในมาตรา ๗๐ มาตรา ๗๑ มาตรา ๗๓ และในมาตรา ๗๔ และหลักธรรมในพระพุทธศาสนา คือสาราณียธรรม ๖ พรหมวิหาร ๔ ฆราวาสธรรม ๔ และสังคหวัตถุ ๔ ในการอบรมเยาวชนให้มีจิตสำนึกความเป็นพลเมือง

คำสำคัญ