การเสริมสร้างความรับผิดชอบต่อสังคมตามแนวพระพุทธศาสนาในสังคมไทย

บทคัดย่อ

การวิจัยมีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ ๑) เพื่อศึกษาแนวคิดความรับผิดชอบต่อสังคมของพระพุทธศาสนาเถรวาท ๒) เพื่อเสริมสร้างจิตสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคมของเยาวชนในสังคม ๓) เพื่อสร้างเครือข่ายการเรียนรู้เพื่อพัฒนาจิตสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคมของเยาวชนในสังคมไทย การวิจัยนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพผสมวิจัยเชิงปริมาณ โดยมีการแจกแบบสอบถามให้แก่เยาวชนกลุ่มตัวอย่าง ๒๐๐ คน และอบรมเยาวชนประชากรกลุ่มเป้าหมาย ๔๐ คน เพื่อสร้างเครือข่ายการเรียนรู้ในการสร้างจิตสำนึกแก่เยาวชน ผลการวิจัยพบว่า จิตสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคม หมายถึง จิตสำนึกแห่งการตระหนักรู้และการปฏิบัติที่สร้างสรรค์แก่สังคมและประเทศชาติ นักวิชาการตะวันตกมีแนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับจิตสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคม คือ ทฤษฎีสัญญาประชาคม ส่วนหลักพุทธธรรมในงานวิจัยนี้ ได้นำหลักไตรสิกขามาเป็นหลักตั้งต้นในการพัฒนาจิตสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคมของมนุษย์ และใช้หลักภาวนา ๔ มาช่วยเสริมในการพัฒนาจิตสำนึกของมนุษย์ เพื่อทำให้การพัฒนาสมบูรณ์ขึ้น การพัฒนาจิตสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคมตามแนวพระพุทธศาสนา คือ การมุ่งพัฒนามนุษย์ให้มีจิตสำนึกความรับผิดชอบที่ดีงาม แล้วนำส่วนที่ดีงามนั้นไปพัฒนาตนเองและสังคม สามารถดำรงอยู่ด้วยกันอย่างร่มเย็นเป็นสุข ผลการวิเคราะห์ข้อมูลทั่วไปของเยาวชน ๔ ภาค ๑) จุดมุ่งหมายของการจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาทักษะการเรียนรู้เพื่ออนาคตตามแนวพระพุทธศาสนาของเยาวชนในสังคมไทย มีค่าเฉลี่ยรวม ๐.๕๖ อยู่ในระดับมาก ๒) ทักษะด้านการวิเคราะห์หลักปรัชญาศาสนาสำหรับการเรียนรู้ในศตวรรษที่ ๒๑ มีค่าเฉลี่ยรวม ๐.๕๕ อยู่ในระดับมาก ๓) ทักษะด้านการรู้คิดตามแนวพระพุทธศาสนา มีค่าเฉลี่ยรวม ๐.๗๙ อยู่ในระดับมาก ๔) ทักษะด้านจิตสำนึกความเป็นพลเมืองตามแนวพระพุทธศาสนา มีค่าเฉลี่ยรวม ๐๖๒ อยู่ในระดับมาก ๕) ทักษะด้านความรับผิดชอบต่อสังคมตามแนวพระพุทธศาสนา มีค่าเฉลี่ยรวม ๐.๕๖ อยู่ในระดับมาก ความรู้ความเข้าใจของเยาวชนในทักษะด้านความรับผิดชอบต่อสังคมตามแนวพระพุทธศาสนามีดังนี้ ๑) เยาวชนปฏิบัติตามสิทธิหน้าที่ของตนเองที่เกี่ยวข้องกับสังคม คิดเป็น ๐.๗๐ อยู่ในระดับมาก ๒) เยาวชนรับผิดชอบต่อสังคมเพื่อให้สังคมได้รับประโยชน์ตามแนวพระพุทธศาสนา คิดเป็น ๐.๖๗ อยู่ในระดับมาก ๓) เยาวชนปฏิบัติตามกฎระเบียบข้อบังคับของสังคมตามแนวพระพุทธศาสนา คิดเป็น ๐.๗๖ อยู่ในระดับมาก ๔) เยาวชนเอื้อเฟื้อเพื่อนมนุษย์ตามแนวพระพุทธศาสนา คิดเป็น ๐.๗๔ อยู่ในระดับมาก โดยมีค่าเฉลี่ยรวมที่ ๐.๕๖ อยู่ในระดับมาก การเสริมสร้างจิตสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคมของเยาวชนควรมีแนวทางดังนี้ ๑. กระบวนการปฏิบัติ (Action Learning) เน้นให้ผู้ร่วมกิจกรรมลงมือปฏิบัติกิจกรรมพัฒนาจิตสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคมตามความเหมาะสมด้วยตนเอง ๒. สร้างบรรยากาศที่กระตุ้นการเรียนรู้ โดยทำให้นักเรียนเกิดความรู้สึกร่วม (Empathy) ๓. กระบวนการเสริมสร้างจิตสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคมต้องมุ่งเน้นการเรียนรู้เพื่อปรับเปลี่ยนความคิดและมุมมอง (Transformation of Learning) ทำให้เยาวชนเชื่อมั่นในศักยภาพของตนเองที่สามารถช่วยเหลือผู้อื่นและสังคมได้ ๔. ต้องเปิดโอกาสให้นักเรียนผู้เข้าร่วมกิจกรรมสะท้อนตนเอง (Self-Reflection) ๕. การทำกิจกรรมสร้างจิตสำนึกความรับผิดชอบต่อสังคมนั้นต้องไม่เบียดเบียนตนเองและผู้อื่น

คำสำคัญ