การพัฒนารูปแบบการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นหัตถกรรมพื้นบ้าน

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้ มุ่งศึกษาการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นในด้านการจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกสาร ของชุมชนในจังหวัดอ่างทอง และจัดรูปแบบการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นในด้านอาชีพจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช ของชุมชนในจังหวัดอ่างทอง ตลอดถึงเพื่อศึกษาประสิทธิภาพของรูปแบบการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นในด้านอาชีพจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกสาร ของชุมชนในจังหวัดอ่างทอง การวิจัยครั้งนี้ ใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ ศึกษาจากชุมชนบ้านยางทอง หมู่ที่ 8 ตำบลบางเจ้าฉ่า อำเภอโพธิ์ทอง จังหวัดอ่างทอง ชุมชนบางเสด็จ อำเภอป่าโมก จังหวัดอ่างทอง และชุมชนบ้านปากน้ำ ตำบลเอกราช อำเภอป่าโมก จังหวัดอ่างทอง เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยคือการสังเกตการณ์อย่างมีส่วนร่วมและไม่มีส่วนร่วม การสัมภาษณ์เชิงลึก การจัดสนทนากลุ่ม และการทดลองปฏิบัติการถ่ายทอด ขั้นตอนการวิจัย ประกอบด้วย 6 ขั้นตอน คือ ขั้นตอนที่ 1 ศึกษาเอกสาร ทฤษฎีแนวคิด ผลงานวิจัยทั้งในและต่างประเทศ และการสำรวจชุมชน เพื่อกำหนดกระบวนการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นในด้านอาชีพจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกสาร ขั้นตอนที่ 2 นำข้อมูลจากการศึกษาวิเคราะห์ สังเคราะห์ และสำรวจจาก ขั้นตอนที่ 1 มาสร้างเป็นแบบสัมภาษณ์และแบบสังเกตการณ์ เพื่อศึกษาข้อมูลพื้นฐานประวัติความเป็นมาของชุมชนและจากผู้รู้ในชุมชน จำนวน 9 คน และการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นในด้านอาชีพจักสาน ตุ๊กตา ชาววัง และกลองเอกราช จากภูมิปัญญาท้องถิ่น จำนวน 30 คน โดยผ่านการตรวจสอบเนื้อหาและแนวทางในการสัมภาษณ์และสังเกตจากผู้เชี่ยวชาญ จำนวน 9 ท่าน ขั้นตอนที่ 3 นำผลจากการสัมภาษณ์เชิงลึกและการสังเกตอย่างมีส่วนร่วม และไม่มีส่วนร่วม จากขั้นตอนที่ 2 มาวิเคราะห์และสังเคราะห์ เพื่อประมวลจัดทำร่างการพัฒนารูปแบบการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นในด้านอาชีพจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช ของชุมชนในจังหวัดอ่างทอง และนำร่างไปตรวจสอบความเป็นไปได้และเหมาะสม โดยการจัดการสนทนากลุ่มกับผู้ทรงคุณวุฒิ จำนวน 57 คน ขั้นตอนที่ 4 นำผลที่ได้จากการจัดสนทนากลุ่มมาพิจารณาปรับปรุงดังกล่าวเพื่อเป็นการพัฒนารูปแบบการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่น ในด้านอาชีพจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช ของชุมชนในจังหวัดอ่างทองที่สมบูรณ์ ขั้นตอนที่ 5 นำเอารูปแบบฉบับสมบูรณ์ไปทดลองปฏิบัติการถ่ายทอดกับกลุ่มตัวอย่างที่เป็นคนในท้องถิ่น จำนวน 30 คน เพื่อประเมินประสิทธิภาพของการพัฒนารูปแบบฉบับสมบูรณ์ ขั้นตอนที่ 6 นำผลจากการทดลองปฏิบัติการถ่ายทอดมาประเมินตรวจสอบประสิทธิภาพของการพัฒนารูปแบบเพื่อดูประสิทธิภาพและนำไปเป็นตัวแบบที่ใช้ได้จริงในการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นในชุมชนนี้และชุมชนอื่นๆ ต่อไป ผลการวิจัยครั้งนี้ สรุปสาระสำคัญได้ดังนี้ 1. การพัฒนารูปแบบการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นในด้านอาชีพจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช ของชุมชนในจังหวัดอ่างทอง มีองค์ประกอบสำคัญด้วยกัน 3 ส่วน คือ องค์ประกอบที่ 1 ค่านิยมของการจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช องค์ประกอบที่ 2 องค์ความรู้ด้านการจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช และองค์ประกอบที่ 3 วิธีการสอนการจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช 2. องค์ประกอบที่ 1 ค่านิยมของการจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช โดยหลักก็คือการเสริมสร้างให้เกิดความรักความชอบเชิงบวกของงานจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช ทำให้เกิดทัศนคติที่ดี ชอบและเกิดความรู้สึกที่อยากจะทำงานจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช และเห็นประโยชน์ของงานจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช 3. องค์ประกอบที่ 2 องค์ความรู้ด้านการจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช โดยหลักก็คือ เนื้อหาความรู้เกี่ยวกับงานจักสาน ได้แก่ วัตถุดิบที่ใช้ เครื่องมือ/อุปกรณ์ที่ใช้ การตรวจสอบความเรียบร้อยของผลิตภัณฑ์ และวิธีการเก็บรักษาเพื่อความคงทน 4. องค์ประกอบที่ 3 วิธีการสอนการจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช โดยหลักใช้วิธีการสาธิตและใช้วิธีฝึกปฏิบัติจริง รวมทั้งใช้วิธีการทบทวนความรู้โดยการตรวจสอบผลงาน 5. ผลจากการทดลองปฏิบัติการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นในด้านอาชีพ ของชุมชนในจังหวัดอ่างทอง โดยผู้สอนหรือผู้ถ่ายทอดใช้กระบวนการ 3 องค์ประกอบดังกล่าวพบว่า ผู้เรียนสามารถผลิตผลงานได้ทุกคน ส่วนใหญ่อยู่ในระดับดีพอใช้ ผลจากการประเมินผลการเรียนของผู้เรียน พบว่า ผู้เรียนมีความเข้าใจ บอกได้ปฏิบัติได้อย่างชัดเจน เกิดทักษะในเรื่องการจักสาน ตุ๊กตาชาววัง และกลองเอกราช จนสามารถนำไปทำต่อ และผลิตผลงานได้อย่างมีคุณภาพนำไปสู่การประกอบอาชีพได้ และผลจากการทดลองปฏิบัติการ พบว่า การพัฒนารูปแบบการถ่ายทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นในด้านอาชีพของชุมชนในจังหวัดอ่างทองโดยใช้กระบวนการ 3 องค์ประกอบนี้สามารถนำไปใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยที่ผู้สอนจะต้องทำตามขั้นตอนของการถ่ายทอดทีละขั้นตอนตั้งแต่ต้นจนจบ

คำสำคัญ