การใช้สารยูจีนอลสังเคราะห์เป้นยาสลบสัตว์น้ำ

บทคัดย่อ

การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำเศรษฐกิจของประเทศไทยได้รับการพัฒนามาอย่างต่อเนื่องเพื่อให้ได้สินค้าที่มีคุณภาพ และเป็นอาชีพที่มีความยั่งยืน สัตว์น้ำที่ดำเนินการเป็นธุรกิจประกอบด้วยสัตว์น้ำที่เป็นอาหาร และสัตว์น้ำสวยงาม การเพาะ เลี้ยงสัตว์น้ำมีกิจกรรมหลายประการที่ก่อให้เกิดความเครียดกับสัตว์น้ำ เช่นการขนส่ง และการกักขังหรือการสัมผัสในกิจกรรมบางอย่าง เช่น การให้วัคซีน และส่งผลให้ปลามีสุขภาพอ่อนแอ เจริญเติบโตช้า และเกิดการติดเชื้อโรค เป็นต้น ทางโครงการจึงทำการศึกษาเพื่อลดระดับความเครียดในสัตว์น้ำ โดยใช้ยาสลบชนิดยูจีนอลสังเคราะห์ เปรียบเทียบกับน้ำมันกานพลู และสาร MS-222 (Tricaine methanesulfonate) เพื่อนำไปประยุกต์ใช้กับกิจกรรมที่ก่อให้เกิดความเครียดกับสัตว์น้ำต่อไป การขนส่งลูกปลานิล (Oreochromis niloticus) แปลงเพศขนาดน้ำหนักเฉลี่ยประมาณ 0.3 กรัม หรือที่เรียกกันว่าปลาขนาดใบมะขาม โดยใช้ยาสลบที่ระยะ sedation พบว่าสามารถรักษาคุณภาพน้ำให้อยู่ในเกณฑ์ที่ดีกว่าการไม่ใช้ยาสลบ โดยเฉพาะค่าออกซิเจนที่ละลายน้ำ ค่าแอมโมเนีย และค่าไนไตรท์ ทั้งการขนส่งที่จำนวน 1,000 และ 1,200 ตัวต่อถุง บรรจุน้ำ 3 ลิตร เป็นเวลา 6 และ 12 ชั่วโมง อัตรารอดหลังการขนส่งก็มีความแตกต่างกัน เช่นกัน ส่วนการขนส่งปลาสวยงามชนิด ปลาฉลามหางไหม้ (Balantiocheilus melanopterus) ที่ความหนาแน่น 50, 60, 75, 100 และ 125 ตัวต่อถุง ขนส่งเป็นเวลา 24 ชั่วโมง พบว่าการใช้ยาสลบให้ผลดีเฉพาะกับอัตราการขนส่งที่ 100 และ 125 ตัว แต่อัตรารอดหลังการขนส่งจะค่อนข้างต่ำ การทดลองใช้สารยูจีนอลสังเคราะห์ และ MS-222 ในการลดความเครียดของปลานิลขนาดลงเลี้ยงในกระชัง น้ำหนักประมาณ 70 กรัม ที่ทำให้เกิดความเครียดโดยการใส่ปลาในถุงพลาสติกในอัตราหนาแน่น เป็นเวลา 3 ชั่วโมง พบว่าปลานิลที่ใช้ยาสลบมีการทำงานของระบบภูมิคุ้มกันแบบไม่จำเพาะ (non-specific immunity) โดยเฉพาะค่า percent phagocytosis สูงกว่าชุดควบคุมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (P<0.05) แต่การใช้ยาสลบก่อนการฉีดวัคซีนไม่มีผลต่อการตอบสนองแบบจำเพาะ (specific immunity) โดยการประเมินจากค่าแอนติบอดี้ในเลือด และเมื่อศึกษาสภาพความเครียดของปลาจากการตรวจ glucose และฮอร์โมน cortisol ในเลือด พบว่าปลานิลที่ถูกกระตุ้นให้เกิดความเครียดนาน 3 ชั่วโมงโดยใช้ยาสลบมีปริมาณสารทั้งสองชนิดโดยเฉพาะค่า glucose ต่ำกว่าชุดควบคุมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (P<0.05) ซึ่งแสดงถึงระดับความเครียดที่น้อยกว่า ในขณะที่ชุดควบคุมมีปริมาณ glucose และ cortisol ขึ้นสูงอย่างต่อเนื่อง และลดต่ำลงสู่สภาวะปกติภายในเวลา 24 ชั่วโมงหลังจากเกิดความเครียด การทดลองนี้ยังแสดงให้ทราบว่าปริมาณ glucose ในเลือดเป็นค่าที่สามารถใช้ระบุถึงสภาพความเครียดของปลาได้เป็นอย่างดี อีกด้วย การวิจัยครั้งนี้ระบุอย่างชัดเจนถึงแนวทางการใช้ยาสลบเพื่อควบคุมความเครียดที่เกิดจากกิจกรรมต่าง ๆ ในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของปลาที่เป็นอาหารและที่เป็นปลาสวยงาม เช่นการขนส่ง และกิจกรรมอื่น ๆ ที่ต้องกักขังปลาในสภาพที่หนาแน่น โดยอาศัยหลักการใช้ยาสลบเพื่อให้ปลาเข้าสู่สภาวะ sedation (สลบระยะที่ 1) ซึ่งปลาจะมี metabolic activity ลดลงทำให้การใช้ออกซิเจน และการขับถ่าย by product จากกิจกรรมต่าง ๆ ลดน้อยลง ทำให้ปลาเกิดความเครียดน้อยกว่าการไม่ใช้ยาสลบ การทดลองนี้ยังชี้ให้เห็นถึงศักยภาพการขนส่งสัตว์น้ำในปริมาณที่มากขึ้น ทั้งในกรณีปลานิล และปลาฉลามหางไหม้โดยการใช้ยาสลบเพื่อลดต้นทุน เมื่อเปรียบเทียบยาสลบทั้งสามชนิด พบว่าสารยูจีนอลสังเคราะห์มีประสิทธิภาพดีกว่าน้ำมันกานพลูเล็กน้อย ส่วน MS-222 มีประสิทธิภาพต่ำที่สุด การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำเศรษฐกิจของประเทศไทยได้รับการพัฒนามาอย่างต่อเนื่องเพื่อให้ได้สินค้าที่มีคุณภาพ และเป็นอาชีพที่มีความยั่งยืน สัตว์น้ำที่ดำเนินการเป็นธุรกิจประกอบด้วยสัตว์น้ำที่เป็นอาหาร และสัตว์น้ำสวยงาม การเพาะ เลี้ยงสัตว์น้ำมีกิจกรรมหลายประการที่ก่อให้เกิดความเครียดกับสัตว์น้ำ เช่นการขนส่ง และการกักขังหรือการสัมผัสในกิจกรรมบางอย่าง เช่น การให้วัคซีน และส่งผลให้ปลามีสุขภาพอ่อนแอ เจริญเติบโตช้า และเกิดการติดเชื้อโรค เป็นต้น ทางโครงการจึงทำการศึกษาเพื่อลดระดับความเครียดในสัตว์น้ำ โดยใช้ยาสลบชนิดยูจีนอลสังเคราะห์ เปรียบเทียบกับน้ำมันกานพลู และสาร MS-222 (Tricaine methanesulfonate) เพื่อนำไปประยุกต์ใช้กับกิจกรรมที่ก่อให้เกิดความเครียดกับสัตว์น้ำต่อไป การขนส่งลูกปลานิล (Oreochromis niloticus) แปลงเพศขนาดน้ำหนักเฉลี่ยประมาณ 0.3 กรัม หรือที่เรียกกันว่าปลาขนาดใบมะขาม โดยใช้ยาสลบที่ระยะ sedation พบว่าสามารถรักษาคุณภาพน้ำให้อยู่ในเกณฑ์ที่ดีกว่าการไม่ใช้ยาสลบ โดยเฉพาะค่าออกซิเจนที่ละลายน้ำ ค่าแอมโมเนีย และค่าไนไตรท์ ทั้งการขนส่งที่จำนวน 1,000 และ 1,200 ตัวต่อถุง บรรจุน้ำ 3 ลิตร เป็นเวลา 6 และ 12 ชั่วโมง อัตรารอดหลังการขนส่งก็มีความแตกต่างกัน เช่นกัน ส่วนการขนส่งปลาสวยงามชนิด ปลาฉลามหางไหม้ (Balantiocheilus melanopterus) ที่ความหนาแน่น 50, 60, 75, 100 และ 125 ตัวต่อถุง ขนส่งเป็นเวลา 24 ชั่วโมง พบว่าการใช้ยาสลบให้ผลดีเฉพาะกับอัตราการขนส่งที่ 100 และ 125 ตัว แต่อัตรารอดหลังการขนส่งจะค่อนข้างต่ำ การทดลองใช้สารยูจีนอลสังเคราะห์ และ MS-222 ในการลดความเครียดของปลานิลขนาดลงเลี้ยงในกระชัง น้ำหนักประมาณ 70 กรัม ที่ทำให้เกิดความเครียดโดยการใส่ปลาในถุงพลาสติกในอัตราหนาแน่น เป็นเวลา 3 ชั่วโมง พบว่าปลานิลที่ใช้ยาสลบมีการทำงานของระบบภูมิคุ้มกันแบบไม่จำเพาะ (non-specific immunity) โดยเฉพาะค่า percent phagocytosis สูงกว่าชุดควบคุมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (P<0.05) แต่การใช้ยาสลบก่อนการฉีดวัคซีนไม่มีผลต่อการตอบสนองแบบจำเพาะ (specific immunity) โดยการประเมินจากค่าแอนติบอดี้ในเลือด และเมื่อศึกษาสภาพความเครียดของปลาจากการตรวจ glucose และฮอร์โมน cortisol ในเลือด พบว่าปลานิลที่ถูกกระตุ้นให้เกิดความเครียดนาน 3 ชั่วโมงโดยใช้ยาสลบมีปริมาณสารทั้งสองชนิดโดยเฉพาะค่า glucose ต่ำกว่าชุดควบคุมอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (P<0.05) ซึ่งแสดงถึงระดับความเครียดที่น้อยกว่า ในขณะที่ชุดควบคุมมีปริมาณ glucose และ cortisol ขึ้นสูงอย่างต่อเนื่อง และลดต่ำลงสู่สภาวะปกติภายในเวลา 24 ชั่วโมงหลังจากเกิดความเครียด การทดลองนี้ยังแสดงให้ทราบว่าปริมาณ glucose ในเลือดเป็นค่าที่สามารถใช้ระบุถึงสภาพความเครียดของปลาได้เป็นอย่างดี อีกด้วย การวิจัยครั้งนี้ระบุอย่างชัดเจนถึงแนวทางการใช้ยาสลบเพื่อควบคุมความเครียดที่เกิดจากกิจกรรมต่าง ๆ ในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำของปลาที่เป็นอาหารและที่เป็นปลาสวยงาม เช่นการขนส่ง และกิจกรรมอื่น ๆ ที่ต้องกักขังปลาในสภาพที่หนาแน่น โดยอาศัยหลักการใช้ยาสลบเพื่อให้ปลาเข้าสู่สภาวะ sedation (สลบระยะที่ 1) ซึ่งปลาจะมี metabolic activity ลดลงทำให้การใช้ออกซิเจน และการขับถ่าย by product จากกิจกรรมต่าง ๆ ลดน้อยลง ทำให้ปลาเกิดความเครียดน้อยกว่าการไม่ใช้ยาสลบ การทดลองนี้ยังชี้ให้เห็นถึงศักยภาพการขนส่งสัตว์น้ำในปริมาณที่มากขึ้น ทั้งในกรณีปลานิล และปลาฉลามหางไหม้โดยการใช้ยาสลบเพื่อลดต้นทุน เมื่อเปรียบเทียบยาสลบทั้งสามชนิด พบว่าสารยูจีนอลสังเคราะห์มีประสิทธิภาพดีกว่าน้ำมันกานพลูเล็กน้อย ส่วน MS-222 มีประสิทธิภาพต่ำที่สุด

คำสำคัญ