กระบวนการจัดการผลิตปลากะพงขาวยักษ์แปดริ้วแบบมีส่วนร่วมของเกษตรกร เพื่อมุ่งสู่การขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์

บทคัดย่อ

ชื่อเรื่อง กระบวนการจัดการผลิตปลากะพงขาวยักษ์แปดริ้วแบบมีส่วนร่วมของเกษตรกร เพื่อมุ่งสู่การขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ผู้วิจัย นางสาวสถาพร ดียิ่ง นางสาวกมลธร แสงอุทัย และ นายทสพล รวมฉิมพลีบทคัดย่อ งานวิจัยมีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาและรวบรวมบริบทกระบวนการผลิตปลากะพงขาวยักษ์แปดริ้วร่วมกับเกษตรกร และ 2) วิเคราะห์กระบวนการผลิตปลากะพงขาวยักษ์แปดริ้วในการมุ่งสู่การขอขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ ปลากะพงขาวยักษ์แปดริ้ว กลุ่มตัวอย่าง คือ กลุ่มเครือข่ายผู้เพาะเลี้ยงปลากะพงขาวยักษ์แปลงใหญ่ ตำบลบางเกลือ อำเภอบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา จำนวน 29 ราย เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยประกอบด้วย การศึกษาสภาพกระบวนการผลิตปลากะพงขาวยักษ์เชิงพื้นที่อย่างมีส่วนร่วม และแนวคิดระบบนิเวศวิธีสำหรับการเพาะเลี้ยงปลากะพงขาวยักษ์ ประกอบการเก็บข้อมูลจากการถ่ายทอดจริงจากพื้นที่การผลิตและเก็บภาพกระบวนการผลิตร่วมด้วย และนำข้อมูลมานำเสนอในรูปแบบภาพผังกระบวนการผลิตเป็นเป็นสื่อหลักในการนำเสนอ พร้อมทั้งพรรณนากระบวนการเพาะเลี้ยงปลากะพงขาวยักษ์ประกอบ ผลการวิจัยพบว่ากลุ่มผู้ผลิตปลากะพงขาวยักษ์แปลงใหญ่ ตำบลบางเกลือ อำเภอบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา ซึ่งมีการจัดตั้งกลุ่มผู้เลี้ยงเป็นวิสาหกิจกลุ่มผู้ผลิตปลากะพงขาวยักษ์แปลงใหญ่ มีสมาชิกจำนวน 29 ราย จุดเด่นของการผลิตปลากะพงขาวยักษ์ของกลุ่มผู้ผลิต คือ เทคนิคการเพาะเลี้ยง โดยที่ผู้เพาะเลี้ยงปลากะพงขาวเป็นผู้ที่มีความเชี่ยวชาญ มีการจัดการฟาร์มที่ดี มีสายพันธุ์ปลาที่ดี มีคุณภาพน้ำที่ดี และมีองค์ความรู้ในการเลี้ยงปลากะพงขาวยักษ์ เป็นจุดเด่นที่สำคัญและได้เปรียบกว่าพื้นที่อื่นๆ ซึ่งจะไม่สามารถเลี้ยงปลากะพงขาวได้ตลอดทั้งปี โดยที่จุดแข็งของธรรมชาติในพื้นที่ฉะเชิงเทราที่เอื้ออำนวยให้เลี้ยงปลากะพงขาวยักษ์ ใช้ระยะเวลาในการเลี้ยงปลาประมาณ 18-20 เดือน ซึ่งปลาจะมีน้ำหนัก 5 กิโลกรัมขึ้นไป โดยการนับความผ่านช่วงฤดูกาล เนื่องจากสภาพความเค็มของน้ำในแม่น้ำบางปะกงที่ไหลเข้าถึงพื้นที่ ทำให้สามารถเลี้ยงปลากะพงขาวได้ตลอดทั้งปี ในขณะที่พื้นที่อื่นๆ จะสามารถเลี้ยงได้เพียงปลากะพงขาวขนาดปลาไซส์ (ปลาจาน) ซึ่งจะใช้ระยะเวลาในการเลี้ยง 4-5 เดือน ได้ปลามีน้ำหนัก 700-900 กรัม โดยที่กลุ่มผู้ผลิตปลากะพงขาวยักษ์แปลงใหญ่มีการเลี้ยงปลากะพงขาวครบวงจร ตั้งแต่การผลิตลูกพันธุ์ปลาจนกระทั่งการเลี้ยงเป็นปลากะพงขาวยักษ์ในพื้นที่จังหวัดฉะเชิงเทราทั้งสิ้น โดยแหล่งเพาะพันธุ์ลูกปลากะพงขาวอยู่ที่ตำบลสองคลอง และตำบลท่าสะอ้าน อำเภอบางปะกง จังหวัดฉะเชิงเทรา เป็นแหล่งผลิตลูกปลากะพงขาวที่ใหญ่ที่สุด โดยมีกลุ่มผู้เพาะเลี้ยงพ่อ-แม่พันธุ์ กลุ่มผู้เพาะฟักและอนุบาลพันธุ์ปลากะพงขาว เลี้ยงปลากะพงขาวจนเป็นปลาไซส์และปลากะพงขาวยักษ์ จนได้ปลากะพงขาวยักษ์ที่มีลักษณะ 1) ตัวปลากะพงขาวจะใหญ่สมบูรณ์แข็งแรง เนื้อแน่น ขาว สวย ไม่เละ เนื้อปลามีความหนึบนุ่ม เนื้อไม่แตกเมื่อนำไปปรุงอาหารไม่มีกลิ่นคาว 2) มีคุณค่าทางโภชนาการสูง ได้แก่ โอเมก้า 3 และ โอเมก้า 6 และสารอาหารที่ดีต่อสมอง มีประโยชน์ต่อร่างกาย เพราะปลาได้รับแร่ธาตุจากแหล่งน้ำธรรมชาติโดยตรง 3) มีรสชาติอร่อย มีความสด สะอาด ไม่มีสารเคมี (เพราะในกระบวนการเลี้ยงไม่มีการใช้สารเคมีในกระบวนการ ไม่มีสารปฏิชีวนะ) 4) ไม่มีกลิ่นคาวของเนื้อปลา เนื่องจากมีกระบวนการเอาเลือดออกจากตัวปลา ทำให้เนื้อปลาคงความสด เนื้อขาวใส เนื้อปลาไม่เสื่อมคุณภาพเร็ว 5) เนื้อปลาที่แล่แล้วจะเป็นสีรุ้ง (มีการทำให้ไขมันละลายเข้ากับเนื้อปลา เรียกว่า การบ่ม) จะทำให้ลักษณะปลามีเนื้อที่นุ่ม สีใส 6) เกล็ดมันวาว เงางาม หนังไม่ดำเมื่อขอดเกล็ด (หนังขาวสวย) ตัวปลายาว สันหนา (ยาว หนา) เนื้อแน่น โดยกลุ่มผู้ผลิตได้นำเทคนิคเจาะเลือดออกจากตัวปลา ทำให้ไร้กลิ่นคาว โดยผู้ที่ทำหน้าที่ที่มีความชำนาญในการเจาะเลือดออกจากตัวปลากะพงขาวยักษ์ด้วยวิธีการที่เรียกว่า อิเคะ-จิเมะ ที่ประยุกต์มาจากวิธีที่ชาวญี่ปุ่นใช้ในการรับประทานปลาดิบ เป็นวิธีการที่เปิดช่องทางให้เลือดจากตัวปลาออกมา ทำให้ไม่คาว เก็บไว้ได้นาน เนื้อขาวใส texture หรือผิวสัมผัสก็จะดี และในการนำไปแปรรูปยังมีกระบวนการผลิตที่มีความเฉพาะของเกษตรกร รสชาติของเนื้อจะกลมกล่อม หวานกว่า เนื้อแน่น เนื้อปลาจะเป็นสีรุ้ง (มีการทำให้ไขมันละลายเข้ากับเนื้อปลา เรียกว่าการบ่ม) ที่ถือได้ว่าเป็นความโดดเด่นของกระบวนการแปรรูปปลากะพงยักษ์กระบวนการผลิตปลากะพงขาวยักษ์แปดริ้วในการมุ่งสู่การขอขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ ปลากะพงขาวยักษ์แปดริ้ว ตลอดเส้นทางการผลิตแบบครบวงจรเป็น 3 กระบวนการ คือ 1) กระบวนการผลิตลูกปลากะพงขาว 2) กระบวนการเลี้ยงปลากะพงขาวไซส์ และ 3) กระบวนการเลี้ยงปลากะพงขาวยักษ์เริ่มตั้งแต่การผลิตลูกปลากะพงขาว การเลี้ยงปลากะพงขาวจนเป็นปลาไซส์ และ การเลี้ยงปลากะพงขาวยักษ์ จนถึงการจับจำหน่าย ส่วนกระบวนการผลิตลูกปลากะพงขาว เริ่มตั้งแต่การเตรียมแม่พันธุ์-พ่อพันธุ์ การเพาะฟักลูกปลา ถึงการจำหน่ายสู่บ่อเลี้ยง เพื่อผลิตลูกพันธุ์ปลากะพงขาวที่มีคุณภาพ มีอัตราการเจริญเติบโตที่ดี อัตรารอดตายสูง และมีขนาดเหมาะสมตามความต้องการของเกษตรกรผู้เพาะเลี้ยง ส่วนกระบวนการผลิตปลากะพงขาวไซส์ เริ่มตั้งแต่การเตรียมบ่อเลี้ยงปลากะพงขาว การปล่อยลูกพันธุ์ปลา การจัดการด้านอาหาร การจัดการคุณภาพน้ำ การจับปลากะพงไซส์จำหน่าย และกระบวนการเลี้ยงปลากะพงขาวยักษ์ เริ่มตั้งแต่การจับปลาไซส์จากบ่อเลี้ยงเพื่อจำหน่าย การเลี้ยงปลาเลยไซส์ต่อเป็นปลากะพงยักษ์ การดูแลจัดการเรื่องน้ำ อาหาร โรค การจับปลาจากบ่อ การคัดขนาดปลา และการขนส่งสู่โรงแล่และแปรรูป เพื่อเป็นการสร้างมูลค่าเพิ่ม โดยการเน้นในเรื่องคุณภาพการเลี้ยงปลาให้มีคุณภาพได้มาตรฐาน

คำสำคัญ