การศึกษา พัฒนา และปรับปรุงระบบการประมงทะเล เพื่อเพิ่มความสามารถแข่งขัน ของอุตสาหกรรมประมงที่ยั่งยืน ภายใต้กรอบการรับรองมาตรฐานสากล

บทคัดย่อ

โครงการประเมินระดับการสนับสนุนของการปล่อยลูกปูม้าต่อผลจับทางการประมงในภาคตะวันออกมีวัตถุประสงค์เพื่อประเมินความดกไข่ อัตราการฟัก ขนาดของ zoea แรกฟัก และปริมาณลูกปูม้าที่ได้รับการปล่อยจากธนาคารปูม้าในภาคตะวันออก เพื่อประเมินจุดแข็ง/จุดอ่อน/อุปสรรค/โอกาส ของการปล่อยลูกปูม้าในภาคตะวันออก และเพื่อประเมินระดับการสนับสนุนของปูม้าจากการปล่อยต่อการประมงในรูปของผลจับ ผลการวิจัยพบว่าแม่ปูม้าไข่นอกกระดองที่มีขนาดความกว้างกระดองด้านนอก (ECW) เฉลี่ยระหว่าง 108.87–119.90 มิลลิเมตร มีค่าความดกไข่เฉลี่ยอยู่ระหว่าง 322,225–842,472 ฟอง โดยแม่ปูไข่นอกกระดองในฤดูฝนมีค่าความดกไข่เฉลี่ยสูงกว่าฤดูแล้งอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ (p0.05) ระหว่างความหนาแน่นของ zoea และ megalopa ระหว่างพื้นที่ทั้งสอง และระหว่างช่วงเวลาก่อน/หลังการดำเนินการปล่อยลูกปูม้าลงพื้นที่ได้รับผลกระทบ แต่พบความแตกต่างทางสถิติ (p<0.05) ของปริมาณปูม้าตัวเต็มวัยระหว่างพื้นที่ควบคุมและพื้นที่ได้รับผลกระทบ และเมื่อดำเนินการปล่อยลูกปูม้าระยะ zoea เป็นระยะเวลา 104 วัน พบปริมาณปูม้าที่เข้าสู่ลอบมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นในพื้นที่รับผลกระทบ ผลการศึกษาแสดงให้เห็นได้ถึงความเชื่อมโยงระหว่างการดำเนินการปล่อยลูกปูม้าและปริมาณผลจับปูม้าที่เพิ่มขึ้น ผลการศึกษาคุณภาพน้ำในพื้นที่ศึกษาช่วงเดือน ธันวาคม 2564 และ เมษายน 2565 พบว่าเหมาะสมต่อการดำรงชีวิตของสัตว์น้ำทั้งพื้นที่ควบคุมและพื้นที่ได้รับผลกระทบ การศึกษาพลวัตน้ำทั้งสองพื้นที่พบมวลน้ำมีการไหลเวียนถ่ายเทเป็นบริเวณกว้างตามฤดูกาล การทดสอบแนวโน้มและการเปลี่ยนแปลงของ ผลจับ/ผลจับต่อหน่วยลงแรงประมง และการใช้แบบจำลองเพื่อประเมินแนวโน้มการสนับสนุนของปูม้าที่ปล่อยจากการปล่อยปูม้าต่อการประมงอยู่ในระหว่างการดำเนินการต่อเนื่องในแผนงานวิจัยปีที่สอง แนวทางการพัฒนาการประมงอวนลากในอ่าวไทยสู่ความยั่งยืนตามแนวปฏิบัติมาตรฐานสากล โครงการมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสถานะความยั่งยืนการประมงอวนลากเปรียบเทียบกับมาตรฐานสากลผลของการทำประมงอวนลากในอ่าวไทยที่มีต่อทรัพยากรประมง และนำผลที่ได้ไปใช้ในการจัดทำและปรับปรุงแผนปฏิบัติการจัดการประมงอวนลากอ่าวไทย (Fishery Action Plan : FAP) เพื่อประกอบการประเมินความคืบหน้าโครงการประมงเพื่อความยั่งยืน (Fishery Improvement Project : FIP) และเสนอแนะแนวทางการบริหารจัดการประมงอวนลากอ่าวไทยอย่างยั่งยืนและมีความรับผิดชอบ บูรณาการกับหน่วยงานทั้งภาครัฐและเอกชนทั้งนี้ การมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียตลอดห่วงโช่อุปทานประกอบด้วยการศึกษาวิจัยทางวิทยาศาสตร์การประมง เพื่อหาองค์ความรู้มาใช้ในการปิดช่องว่าง (Gaps) ในการทำการประมงอวนลากในอ่าวไทยตามแผนปฏิบัติการจัดการประมง เพื่อให้เป็นไปตามมาตรฐานสากล โดยชุดโครงกรนี้จะประกอบด้วยการดำเนินงานจากสองส่วนหลัก คือ 1. ส่วนกลาง คือ การดำเนินงานโดยคณะทำงานการพัฒนาระบบการผลิตสินค้าและผลิตภัณฑ์ประมงของไทย (Thai Sustainable Fisheries Roundtable : TSFR) ซึ่งประกอบด้วย 8 สมาคม ได้แก่ สมาคมการประมงแห่งประเทศไทย สมาคมการประมงนอกน่านน้ำไทย สมาคมผู้ผลิตปลาป่นไทย สมาคมผู้ผลิตอาหารสัตว์ไทย สมาคมกุ้งไทย สมาคมผู้ผลิตอาหารสำเร็จรูป สมาคมอาหารแซ่เยือกแข็งไทย สมาคมอุตสาหกรรมทูน่าไทย และกรมประมง และ 2. ส่วนศึกษาวิจัยทางวิทยาศาสตร์การประมง ประกอบด้วย 3 โครงการวิจัยย่อย คือ 1. การศึกษาเกี่ยวกับสภาวะทรัพยากรสัตว์น้ำที่ถูกจับจากการประมงอวนลากอ่าวไทย 2. การศึกษาการประเมินผลกระทบจากการทำประมงอวนลากอ่าวไทยต่อทรัพยากรทางชีวภาพและสิ่งแวดล้อม และ 3. การวิเคราะห์พื้นที่ทำประมงอวนลากในพื้นที่อ่าวไทยการดำเนินงานโดยคณะทำงาน TSFR ครั้งนี้ ได้ดำเนินการปรับปรุงผลการประเมินการบริหารจัดการประมงอวนลากอ่าวไทย (Re-assessment เพื่อนำมาประกอบการพัฒนาและจัดทำแผนปฏิบัติการจัดการประมงอวนลากอ่าวไทยให้เป็นปัจจุบัน ตลอดจนการรายงาน และรับฟังความคิดเห็นจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสียตลอดห่วงโซ่อุปทาน ผ่านการจัดประชุม การสัมมนา การระดมความคิดเห็น โดยผู้เชี่ยวชาญด้านการประมงและการประเมินสถานภาพทรัพยากรสัตว์น้ำ ในส่วนการประเมินการบริหารจัดการประมงอวนลากอ่าวไทย มีการประเมินเปรียบเทียบกันระหว่างสภาพการประมงอวนลากอ่าวไทในปัจจุบันกับมาตรฐานสากล โดยใช้เกณฑ์คะแนนแบบ Mitigation Rating System คือ เริ่มต้นให้คะแนนที่ 100 คะแนน (ซึ่งหมายถึงความเสี่ยงระดับสูงสุด) หากคะแนนมีค่าน้อย หมายถึงความเสี่ยงที่มีระดับที่ต่ำลง โดยได้นำเสนอข้อมูลภายใต้กรอบการดำเนินการประเมิน (Unit of Application: UOA) คือ การประมงอวนลากในเขตพื้นที่อ่าวไทย ข้อมูลผลจับปลาหลากหลายสายพันธุ์จากเรือประมงพาณิชย์ที่ได้รับการอนุญาตในเขตพื้นที่อ่าวไทย ข้อมูลผลจับสัตว์น้ำหน้าท่าทั้งในและต่างประเทศที่เทียบท่ในเขตพื้นที่อ่าวไทย และนำเข้าไปสู่โรงงานปลาป่น ต่อผู้ประเมินมาตรฐาน Marin Trust โดยสรุปการประเมินในส่วนที่ 1 นโยบายและการบริหารจัดการการประมง และ ส่วนที่ 2 การประเมินความเสี่ยงทางการประมง โดยภาพรวมอยู่ในระดับที่ดีขึ้น เมื่อเปรียบเทียบผลการประเมินครั้งแรกในปี 2561 ผลการประเมินดังกล่าว ได้ถูกนำมาใช้ปรับปรุงแผนปฏิบัติการจัดการประมงอวนลากอ่าวไทย (Fishery Action Plan) ที่สอดคล้องและสะท้อนสถานการณ์ประมงในปัจจุบัน และมีการประชุมรับฟังความคิดเห็นจากผู้มีส่วนได้ส่วนเสียต่อแผนปฏิบัติการฉบับปรับปรุง เรียบร้อยแล้ว จากนั้นจะนำเสนอแผนปฏิบัติการจัดการประมงอวนลากอ่าวไทยกับผู้ประเมินมาตรฐาน Marin Trust เพื่อพิจารณาและทำการอนุมัติเข้าสู่ขั้นตอนการปฏิบัติตามแผนงาน (Implementation) ต่อไป การศึกษา พัฒนา และปรับปรุงระบบการประมงอวนล้อมจับ เพื่อเพิ่มความสามารถแข่งขันของอุตสาหกรรมประมงที่ยั่งยื่น ภายใต้กรอบการรับรองมาตรฐานสากล โครงการมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษา วิเคราะห์ สังเคราะห์ข้อมูลเชิงวิทยาศาสตร์จากการทำประมงอวนล้อมจับในน่านน้ำไทย ในด้านประชากรปลาผิวน้ำ ผลกระทบจากสภาวะด้านสิ่งแวดล้อมจากการทำประมงในระหว่างปี 2564 - 2566 ผลการศึกษาเบื้องต้นของปี 2564 สามารถแบ่งเครื่องมืออวนล้อมจับในน่านน้ำไทยตามลักษณะเครื่องมือและสัตว์น้ำที่จับได้ออกเป็น 2 ชนิดได้แก่ อวนล้อมจับขนาดตาอวน 1 นิ้ว จำนวน 501 ลำ และอวนล้อมจับนาดตาอวนมากกว่า 1 นิ้ว หรืออวนล้อมจับปลาโอ 46 ลำ โดยที่อวนล้อมจับขนาดตาอวน 1 นิ้ว ทางฝั่งอ่าวไทยมีจำนวน 305 ลำ ออกทำการประมงทั้งหมด 24,344 เที่ยวเรือ มีวันทำการประมงทั้งหมด 56.683 วัน มีอัตราการจับเท่ากับ 1,879.06 กิโลกรัมต่อวัน ผลจับสัตว์น้ำประกอบด้วย ปลาผิวน้ำร้อยละ 89.51 รองลงมาเป็นปลาหน้าดิน กลุ่มปลาเป็ด กลุ่มปลาหมึก และสัตว์น้ำอื่นๆ ร้อยละ 4.11, 3.67, 2.69 และ 0.02 ตามลำดับ สำหรับฝั่งทะเลอันดามันมีจำนวน 196 ลำ ออกทำการประมงทั้งหมด 27,858 เที่ยวเรือ มีวันทำการประมงทั้งหมด 38,012 วัน มีอัตราการจับเท่ากับ 2,304.19 กิโลกรัมต่อวัน ผลจับสัตว์น้ำประกอบด้วย ปลาผิวน้ำร้อยละ 89.78 รองลงมา เป็นปลาหน้าดิน กลุ่มปลาหมีก กลุ่มปลาเป็ด และสัตว์น้ำอื่นๆ ร้อยละ 5.65, 2.73, 1.83 และ 0.03 ตามลำดับ ส่วนเรือประมงอวนล้อมจับปลาโอ ฝั่งอ่าวไทยมีจำนวน 41 ลำ ออกทำการประมงทั้งหมด 663 เที่ยวเรือ มีวันทำการประมงทั้งหมด 7,895 วัน มีอัตราการจับเท่ากับ 4,200.02 กิโลกรัมต่อวัน ผลจับสัตว์น้ำประกอบด้วย ปลาผิวน้ำทั้งหมด โดยเป็นปลาโอดำร้อยละ 72.22 สำหรับฝั่งทะเลอันดามันมีจำนวน 5 ลำ ออกทำการประมง ทั้งหมด 72 เที่ยวเรือ มีวันทำการประมงทั้งหมด 801 วัน มีอัตราการจับเท่ากับ 3,926.31 กิโลกรัมต่อวัน ผลจับสัตว์น้ำประกอบด้วยปลาผิวน้ำทั้งหมด โดยเปีนปลาโอดำร้อยละ 60.53 ขนาดปลาเศรษฐกิจจำนวน 11 ชนิด ได้แก่ ปลาทู ปลาลัง ปลาอกแลกล้วย ปลาหลังเขียวชนิด Sardinella gibbosa ปลาสีกุนบั้ง ปลาทูแขกครีบยาว ปลากุนตา ปลาข้างเหลือง ปลาแข้งไก่ ปลาโอลาย และปลาโอดำ ที่จับได้จากเครื่องมืออวนล้อมจับขนาดตาอวน 1 นิ้ว และอวนล้อมจับปลาโอ ทั้งฝั่งอ่าวไทยและฝั่งทะเลอันดามันมีความยาวเฉลี่ยใหญ่กว่าความยาวเล็กสุดที่สามารถสืบพันธุ์ได้ สำหรับผลการศึกษาข้อมูลชีววิทยาการสืบพันธุ์ของปลาเศรษฐกิจจำนวน 11 ชนิด พบมีสัดส่วนเพศผู้ต่อเพศเมียอยู่ในช่วง 1: 0.75 - 1: 1.90 สัตว์น้ำมีความสมบูรณ์เพศและพร้อมที่จะสืบพันธุ์วางไข่ได้ตลอดช่วงเวลาที่ศึกษา (ตุลาคม 2564-เมษายน 2565) ทั้งปลาเพศผู้และเพศเมีย โดยทางฝั่งอ่าวไทย ปลาเพศเมียมีร้อยละความสมบูรณ์เพศ ดังนี้ ปลาทูมีร้อยละความสมบูรณ์เพศอยู่ในช่วงร้อยละ 21.17 - 48.52 ปลาลังร้อยละ 29.27 - 83.40 ปลาหลังเขียวข้างจุดชนิด Sarcinella gibbose ร้อยละ 19.43 - 66.54 ปลาสีกุนบั้งร้อยละ 37.11 - 61.90 ปลาทูแขกครีบยาวร้อยละ 41.32 - 91.50 ปลาสีกุนตาโต ร้อยละ 43.64 - 95.51 ปลาข้างเหลือง ร้อยละ 37.18 - 67.04 ปลาแข้งไก่ ร้อยละ 46.96 - 80.85 ปลาโอลาย ร้อยละ 3.12 - 75.49 และปลาโอดำในช่วงร้อยละ 6.49 - 44.58 สำหรับทางฝั่งทะเลอันดามัน ปลาเพศเมียมีร้อยละความสมบูรณ์ดังนี้ ปลาทูร้อยละ 78.95 - 100.00 ปลาลังร้อยละ 85.85 -100.00 ปลาหลังเขียวข้างจุดร้อยละ 59.72 - 94.44 ปลาสีกุนบั้งร้อยละ 52.31 -100.00 ปลาทูแขกครีบยาวร้อยละ 82.84 - 100.00 ปลาสีกุนตาโตร้อยละ 80.41 - 98.29 ปลาข้างเหลืองร้อยละ 86.67 - 100.00 ปลาแข้งไก่ร้อยละ 39.66 - 100.00 ปลาโอลายร้อยละ 50.98 - 92.73 และปลาโอดำร้อยละ 4.11 - 64.00 ผลการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างความดกไข่กับความยาวเหยียดของปลาเพศเมียทั้ง 11 ชนิด พบว่ามีความสัมพันธ์อยู่ในรูปสมการยกกำลัง มีค่ายกกำลังอยู่ในช่วง 2.2521 - 14.670 ผลการศึกษาเบื้องต้นของอาหารในกระเพาะอาหารของปลาผิวน้า 9 ชนิด จากจานวน 11 ชนิด พบชนิดอาหารจาแนกเป็นไฟลัมต่าง ๆ ได้ 8 ไฟลัม (phylum) คือ ไฟลัม Chordata ไฟลัม Arthopoda ไฟลัม Chromophyta ไฟลัม Cyanophyta ไฟลัม Mollusca ไฟลัม Ciliphora ไฟลัม Annelida ไฟลัม Ctenophora โดยปลาลัง ปลาข้างเหลือง และปลาหลังเขียวข้างจุด พบองค์ประกอบอาหารในกระเพาะส่วนใหญ่ร้อยละ 50 เป็นกลุ่มแพลงก์ตอนพืชและกลุ่มสัตว์ (ไฟลัม Chormophyta และไฟลัม Chordata) จึงจัดเป็นกลุ่มกินทั้งพืชและสัตว์เป็นอาหาร (omnivore) สาหรับปลาสีกุนบั้ง ปลาทูแขกครีบยาว ปลาสีกุนตาโต ปลาแข้งไก่ ปลาโอลาย และปลาโอดา พบองค์ประกอบอาหารในกระเพาะส่วนใหญ่ ร้อยละ 90 เป็นกลุ่มสัตว์ ได้แก่ ปลา กุ้ง-ปู และปลาหมึก (ไฟลัม Chordata ไฟลัม Arthopoda และไฟลัม Mollusca) จึงจัดเป็นกลุ่มกินสัตว์เป็นอาหาร (carnivore)

คำสำคัญ