รูปแบบการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุในลักษณะครอบครัวที่แตกต่างกัน
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
การศึกษารูปแบบการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุในลักษณะครอบครัวที่แตกต่างกัน มีวัตถุประสงค์ 2 ประการ คือ 1. เพื่อศึกษาข้อมูลการดำรงชีวิตผู้สูงอายุในลักษณะครอบครัวที่แตกต่างกัน 2. เพื่อศึกษารูปแบบการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุในลักษณะครอบครัวที่แตกต่างกัน การดําเนินการวิจัยครั้งนี้ใช้วิธีวิทยาการวิจัยแบบผสม (Mixed Method) ประกอบด้วยการวิจัยเชิงปริมาณ (Quantitative Research) โดยใช้แบบสอบถามเก็บข้อมูลประชากรผู้สูงวัยที่มีอายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไปในพื้นที่ตำบลดอนกลาง อำเภอโกสุมพิสัย จังหวัดมหาสารคาม จำนวน 285 ชุด และการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยใช้แบบสัมภาษณ์แบบกึ่งโครงสร้าง (Semi-structured Selection Interview) ดำเนินการสัมภาษณ์ผู้สูงอายุ รวมทั้งสิ้น 22 คน ทำการสัมภาษณ์พร้อมกันกับการทำวิจัยเชิงปริมาณ ในงานวิจัยนี้ ผู้วิจัยจำแนกกลุ่มผู้สูงอายุออกเป็น 6 กลุ่ม ได้แก่ ผู้สูงอายุที่อยู่ตามลำพัง ผู้สูงอายุอาศัยกับคู่สมรส ผู้สูงอายุที่ไม่ได้อาศัยอยู่กับคู่สมรส ผู้สูงอายุที่อยู่อาศัยกับคนสามรุ่น (ผู้สูงอายุ,บุตรและหลาน) ผู้สูงอายุที่อยู่ในครอบครัวข้ามรุ่น (ผู้สูงอายุ และหลาน) ผู้สูงอายุที่พักกับญาติพี่น้อง ผลการศึกษา ข้อมูลการดำรงชีวิตผู้สูงอายุในลักษณะครอบครัวที่แตกต่างกัน พบว่า ผู้สูงอายุทั้ง 6 กลุ่ม ส่วนใหญ่อยู่ในช่วงอายุ 60-69 ปี และ 70-79 ปี จบการศึกษาชั้นประถมศึกษา ผู้สูงอายุอาศัยอยู่ในชุมชนชนบทซึ่งเป็นพื้นที่ที่ชุมชนมีอาชีพหลักคือเกษตรกรรม บางส่วนไม่สามารถประกอบอาชีพได้เนื่องจากปัญหาสุขภาพร่างกาย ลักษณะการใช้ชีวิตของผู้สูงอายุดำรงชีพด้วยตนเอง มีความผูกพันกับศาสนาและวิถีวัฒนธรรมชุมชน วัยแรงงานจะทำงานต่างพื้นที่ เช่น ในพื้นที่กรุงเทพมหานคร เป็นต้น ซึ่งเป็นสาเหตุให้ผู้สูงอายุอาศัยอยู่ตามลำพัง (นอกจากคู่สมรสเสียชีวิต) และเป็นผู้สูงอายุในครอบครัวข้ามรุ่น (อยู่กับหลานวัยเด็ก) รายได้หลักของผู้สูงอายุคือเบี้ยยังชีพคนชรา นอกจากนี้ ผู้สูงอายุมีรายได้เพิ่มจากบุคคลในครอบครัวส่งมาเพื่อช่วยเหลือในชีวิตประจำวัน ด้านการศึกษารูปแบบการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุในลักษณะครอบครัวที่แตกต่างกัน ผู้สูงอายุมีทั้งกลุ่มที่สามารถดูแลตนเองได้ และยังสามารถเป็นที่พึ่งพาสำหรับอีกช่วงวัย เช่น กลุ่มที่อยู่ในครอบครัวข้ามรุ่น ที่ต้องทำหน้าที่ดูแลหลานในขณะที่วัยแรงงานต้องออกไปทำงานต่างพื้นที่ โดยทำหน้าที่ทั้งการดูแลในชีวิตประจำวันและการสนับสนุนทางด้านเศรษฐกิจ และมีกลุ่มที่ยังต้องพึ่งพิงบุตรหลานและเครือญาติในครัวเรือนหรือในชุมชนเดียวกัน เนื่องจากมีปัญหาสุขภาพ มีปัญหาด้านการเคลื่อนไหว จึงจำเป็นต้องได้รับการดูแลจากบุคคลใกล้ชิด เช่น การดูแลเรื่องอาหารการกิน และความเป็นอยู่ในชีวิตประจำวัน ปัญหาสำคัญในการดำรงชีวิตผู้สูงอายุ ที่นอกเหนือจากปัญหาสุขภาพ ซึ่งส่วนใหญ่จะพบปัญหาที่เกิดกับโรคและตามการเปลี่ยนแปลงตามวัยของผู้สูงอายุแล้ว ปัญหาด้านเศรษฐกิจ ยังเป็นปัญหาที่ผู้สูงอายุให้ข้อมูลถึงรายได้ที่ไม่เพียงพอ ด้านสถานการณ์คุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ ผู้สูงอายุ 5 กลุ่ม ได้แก่ ผู้สูงอายุที่อาศัยอยู่ตามลำพัง ผู้สูงอายุที่ไม่ได้อาศัยกับคู่สมรส ผู้สูงอายุที่อาศัยอยู่กับคนสามรุ่น ผู้สูงอายุที่อาศัยอยู่กับครอบครัวข้ามรุ่น และผู้สูงอายุที่พักอยู่กับญาติพี่น้อง มีการรับรู้ด้านสภาพร่างกายและการรับรู้ด้านสภาพจิตใจต่อตนเอง โดยรวมในระดับปานกลาง และมีเพียง 1 กลุ่ม คือ ผู้สูงอายุอาศัยกับคู่สมรส ที่มีการรับรู้ด้านสภาพร่างกายต่อตนเองในระดับมาก ในขณะที่การรับรู้ด้านสภาพจิตใจต่อตนเองในภาพรวมอยู่ระดับปานกลาง นอกจากนี้ ผู้สูงอายุทั้ง 6 กลุ่ม มีการรับรู้ด้านความสัมพันธ์ทางสังคมและการรับรู้ต่อสภาพแวดล้อม ในภาพรวม อยู่ในระดับมาก โดยในบริบทของชุมชนในการวิจัย เป็นพื้นที่ชุมชนชนบท มีการดูแลกันในระดับชุมชนอย่างใกล้ชิด เริ่มจากครอบครัว เครือญาติ เพื่อนบ้าน และผู้นำชุมชน ผลการศึกษาพบว่า ผู้สูงอายุทั้ง 6 กลุ่ม แม้ว่าจะมีลักษณะการอยู่ร่วมกับสมาชิกครอบครัวที่แตกต่างกันแต่พื้นที่ทางสังคมในระดับชุมชนชนบทเป็นพื้นที่ที่มีระบบการดูแลผู้สูงอายุอย่างใกล้ชิด ทั้งระบบความสัมพันธ์แบบไม่เป็นทางการ ได้แก่ เรื่องความสัมพันธ์ของครัวเรือน เครือญาติ เพื่อนบ้านที่รู้จักเยี่ยมเยียนกัน กิจกรรมทางศาสนาและวัฒนธรรมประเพณีที่เอื้อต่อการให้ผู้สูงอายุมีกิจกรรมร่วมกัน การช่วยเหลือเกื้อกูลกันในชุมชน และระบบความสัมพันธ์ที่เป็นทางการ เช่น ระบบการดูแลสุขภาพผู้สูงอายุโดยองค์การปกครองส่วนท้องถิ่น และผู้นำชุมชน มีวัดเป็นศูนย์กลางในการรวมตัวกันของผู้สูงอายุในตอนเช้า และยังเป็นสถานที่พึ่งพิงด้านปัจจัยสี่ ในการรับประทานอาหารเช้าของผู้สูงอายุ หลังจากทำบุญ นอกจากนี้ ชุมชนชนบทยังมีระบบการสื่อสารที่เอื้อต่อการรับรู้ผู้สูงอายุ ได้แก่ การสื่อสารผ่านหอกระจายข่าว และเพื่อนบ้าน ซึ่งทำให้ผู้สูงอายุเข้าถึงข้อมูลข่าวสาร รูปแบบการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุในลักษณะครอบครัวที่แตกต่างกัน จากประเด็นด้านการดูแลและสนับสนุนผู้สูงอายุ และความต้องการของผู้สูงอายุในระดับข้อมูลภาพรวมค่าเฉลี่ยมากที่สุดนั้น ข้อมูลแสดงถึงความสัมพันธ์ระหว่างครอบครัว เครือญาติ ชุมชนและเพื่อนบ้าน ที่มีการดูแลกันทั้งในยามเจ็บป่วย และการเยี่ยมเยียนในเวลาปกติ และการทำงานของภาครัฐเป็นเรื่องการสนับสนุนดูแลด้านสวัสดิการ ขณะเดียวกันในระดับการสนับสนุนดูแลของภาครัฐ ผู้สูงอายุมองถึงความต้องการการสนับสนุนทางเศรษฐกิจ การส่งเสริมอาชีพ นอกจากนี้ ผู้สูงอายุ ทั้ง 6 กลุ่ม ให้ข้อมูลถึงการดูแลสนับสนุนและความต้องการการดูแลจากภาคเอกชนในระดับน้อยที่สุด และแม้ว่ารูปแบบลักษณะการดำรงชีวิตครอบครัวที่ผู้สูงอายุอยู่แตกต่างกัน แต่การชีวิตในสังคมชนบทและสภาพแวดล้อม ทำให้ผู้สูงอายุมีแบบแผนการใช้ชีวิตที่คล้ายคลึงกัน โดยมีวิถีชีวิตผูกพันกับระบบประเพณีวัฒนธรรม การเกษตรกรรม และชุมชน เสมือนเป็นการพึ่งพาอาศัยที่เชื่อมโยงการดำรงชีวิตของคนสูงวัยในชนบท ที่เอื้ออำนวยต่อการดูแลผู้สูงอายุในชุมชนอย่างไม่เป็นทางการ เป็นพื้นที่ปลอดภัยสำหรับผู้สูงอายุ