การส่งเสริมค่านิยมไทย “คุณค่าและศักดิ์ศรี”ในสังคมเมืองเพื่อฝ่าวิกฤตสังคมสูงอายุ

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ ๑) ศึกษาคุณค่าและศักดิ์ศรีของผู้สูงอายุในสังคมเมืองที่มีพลวัตสูง ๒) สำรวจสถานการณ์ของครอบครัวในสังคมเมืองที่มีผลกระทบต่อค่านิยมด้านคุณค่าและศักดิ์ศรีของผู้สูงอายุ และ ๓) เพื่อวิเคราะห์แนวทางที่เหมาะสมในการส่งเสริมคุณค่าและศักดิ์ศรีให้แก่ผู้สูงอายุในสังคมเมือง เพื่อสร้างความเข้มแข็งในการดูแลผู้สูงอายุโดยครอบครัว โดยเลือกศึกษาผู้สูงอายุและครอบครัวผู้สูงอายุที่อาศัยอยู่กับลูก/หลานในเขตเทศบาลนครนครปฐม จำนวนผู้สูงอายุ ๓๓๖ คน ใน ๓๓๕ ครอบครัว ใช้วิธีวิจัยแบบผสมผสาน โดยใช้การสัมภาษณ์กลุ่ม การสัมภาษณ์ระดับลึก การสังเกต และการเก็บข้อมูลด้วยแบบสอบถาม วิเคราะห์ข้อมูลโดยใช้สถิติเชิงพรรณนา เปรียบเทียบค่าเฉลี่ยและสัดส่วน (t-test and Chi-Square test) และการหาสัมประสิทธิ์สหสัมพันธ์ (Pearson product-moment correlation) และใช้การวิเคราะห์เชิงเนื้อหาสำหรับข้อมูลเชิงคุณภาพ ผลการศึกษาในด้าน ๑) คุณค่าและและศักดิ์ศรีของผู้สูงอายุ พบว่าผู้สูงอายุส่วนใหญ่ประเมินว่าตนเองมีคุณค่าและศักดิ์ศรีในระดับที่สูง โดยรู้สึกมีอิสระในการตัดสินใจ ได้รับการเคารพยกย่องจากลูกหลาน สามารถทำประโยชน์ให้แก่ครอบครัวด้านกำลังกาย เงินทอง การเป็นที่พึ่งทางใจของครอบครัว สามารถให้คำแนะนำในเรื่องต่างๆ เป็นแบบอย่างที่ดีให้แก่ลูกหลานได้ อย่างไรก็ตามมีหลายปัจจัยที่มีความสัมพันธ์ในทางลบต่อการรับรู้ความมีคุณค่าและศักดิ์ศรีของผู้สูงอายุ ได้แก่ อายุที่เพิ่มขึ้น รายได้น้อย สุขภาพไม่ดี ความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวันที่ลดลง และภาวะซึมเศร้า ๒) ด้านสถานการณ์ของครอบครัวที่มีผลกระทบต่อค่านิยมด้านคุณค่าและศักดิ์ศรีของผู้สูงอายุ พบว่า ผู้ดูแลผู้สูงอายุส่วนใหญ่เป็นลูกของผู้สูงอายุเอง ส่วนใหญ่เป็นผู้หญิงและเกือบครึ่งหนึ่งเป็นโสด ค่านิยมตามความคิดเห็นของลูกหลานผู้สูงอายุ ส่วนใหญ่เป็นไปในทางบวกและอยู่ในเกณฑ์ที่สูง โดยความคิดเห็นเกี่ยวกับความกตัญญูต่อผู้สูงอายุมีค่าคะแนนสูงที่สุด (๔.๑๗ คะแนน) และลูกหลานที่เป็นผู้หญิงมีทัศนคติต่อค่านิยมในเชิงบวกด้านการเคารพสูงกว่าลูกหลานผู้ชาย ๓) ด้านแนวทางในการส่งเสริมคุณค่าและศักดิ์ศรีให้แก่ผู้สูงอายุในสังคมเมือง การศึกษาครั้งนี้เสนอว่าปัจจัยสำคัญของการมีคุณค่าและศักดิ์ศรีในวัยสูงอายุ คือ ‘การไม่พึ่งพิง’ สภาวะดังกล่าวนำมาซึ่งปัจจัยอื่นๆ ที่ส่งผลต่อการมีคุณค่าและศักดิ์ศรี โดยเสนอแนวทางในการส่งเสริมคุณค่าและศักดิ์ศรีแก่ผู้สูงอายุด้วยการส่งเสริมให้วัยก่อนสูงอายุมีสุขภาพที่แข็งแรง สนับสนุนให้ผู้สูงอายุที่มีโรคโรคประจำตัวอยู่แล้วปรับพฤติกรรมสุขภาพให้สามารถดำรงชีวิตอยู่ได้อย่างปกติสุข สร้างทัศนคติเชิงบวกเพื่อสุขภาพจิตที่ดี ส่งเสริมการสร้างความสัมพันธ์ที่ดีและเข้มแข็งในครอบครัว รวมทั้งการส่งเสริมค่านิยมไทยที่สร้างทัศนคติและการปฏิบัติเชิงบวกต่อผู้สูงอายุ คำสำคัญ: ทุนทางวัฒนธรรม, ค่านิยม, ศักดิ์ศรี, ผู้สูงอายุ, ครอบครัวในเขตเมือง

คำสำคัญ