รูปแบบการจัดสวัสดิการสำหรับผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยในชุมชนเมือง

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสถานการณ์ผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยในชุมชนเมือง ค้นหารูปแบบการจัดสวัสดิการสังคมสำหรับผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยในชุมชนเมือง และทดลองรูปแบบการจัดสวัสดิการสังคมสำหรับผู้สูงอายุในพื้นที่ตัวอย่าง การศึกษาวิจัยในครั้งนี้ เป็นการวิจัยเชิงบูรณาการบนพื้นฐานของสหสัมพันธ์วิทยาการ (correlation studies) ประกอบด้วย การวิจัยเชิงคุณภาพ (qualitative research) แนวมานุษยวิทยาวัฒนธรรม โดยการสัมภาษณ์เชิงลึก (in-depth interview) และการสังเกตอย่างมีส่วนร่วม การสนทนากลุ่ม และการวิจัยเชิงปริมาณ (quantitative research) เพื่อจัดทำข้อเสนอเชิงนโยบายการจัดสวัสดิการสังคมสำหรับผู้สูงอายุ โดยเก็บข้อมูลในพื้นที่ 4 ชุมชน 4 จังหวัด จากกลุ่มตัวอย่าง จำนวน 100 คน และ ชาวต่างประเทศ 14 ตัวอย่าง ประกอบด้วย อินโดนีเซีย รัสเซีย บัลกาเลีย ญี่ปุ่น มาเลเซีย และในกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ส่วนการเก็บรวบรวมข้อมูลเชิงปริมาณเป็นการดำเนินการภายหลังจากที่สังเคราะห์ข้อมูลจากการวิจัยเชิงคุณภาพ นำผลการเก็บรวบรวมข้อมูลเชิงคุณภาพมาสังเคราะห์ สกัดเนื้อหาสาระที่สำคัญที่เกี่ยวข้องกับรูปแบบการจัดสวัสดิการสำหรับผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยด้วยตารางสามเส้า ประกอบด้วย บุคคล (Person) สถานที่ (Place) เวลา (Time) จัดทำกระทงคำถามเชิงปริมาณสำรวจความคิดเห็นในสังคมทั่วไปเพื่อยืนยันบรรทัดฐานของสังคม ด้วยการจัดทำแบบสอบถามเชิงปริมาณตามวิธีของลิเคิร์ท (Liker scale) จำนวน 80 คำถาม นำไปสำรวจความคิดเห็นของประชาชนทั่วไปจำนวน 1,423 คน ใน 4 จังหวัด ประกอบด้วย จังหวัดปทุมธานี นนทบุรี พระนครศรีอยุธยา และจังหวัดสระบุรี ผลการศึกษาโดยสรุปดังนี้ 1. สถานการณ์ของผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัย ใน 7 ด้าน คือ 1) ด้านการมีส่วนร่วมกับชุมชนและสังคม 2) ด้านอาชีพและรายได้ 3) ด้านครอบครัว 4) โอกาสและการเข้าถึงระบบบริการและสวัสดิการสังคม 5) ด้านสุขภาพจิต 6) ด้านสุขภาพ 7) ความมั่นคงในชีวิต พบว่าภาพรวมสถานการณ์คุณภาพชีวิตผู้สูงอายุในแต่ละด้านอยู่ในระดับปานกลาง 2.รูปแบบการจัดสวัสดิการสังคมสำหรับผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยในชุมชนเมืองผลการวิจัยพบองค์ประกอบของรูปแบบการจัดสวัสดิการสังคมสำหรับผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยและอาศัยในชุมชนแออัด ที่เหมาะสมและสอดคล้องกับบริบทของชุมชนและสังคมไทย 7 องค์ประกอบ ดังนี้ 1.ผู้สูงอายุคุณภาพคือคณะบุคคลที่เป็นกลไกขับเคลื่อน"บวร" โดยรัฐสนับสนุนให้วัดจัดกิจกรรมการถือศีล 5 บุญประเพณี 12 เดือน และ 7 พุทธวิธีรักษาโรค รวมทั้งแก้ปัญหาผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ที่อยู่อาศัยในชุมชนเมือง ด้วยสันติวิธีค่าน้ำหนักคะแนนองค์รวมเป็นค่าไอเกนเท่ากับ 26.822 2. "วัด" คือ แหล่ง “สับปายะ” ที่ช่วยฟื้นฟูวุฒิภาวะของผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ที่อยู่อาศัยในชุมชนเมือง เพราะนอกจากเป็นกลไกการแบ่งปันอาหารคุณค่า จัดให้มีสวนป่าสวนครัวชุมชน จัดให้มีห้องสมุดศูนย์ข้อมูลข่าวสารและดิจิตอล จัดตลาดนัดริมกำแพงวัด และศาลาปฏิบัติธรรมแล้ว ยังเป็นจุดเริ่มต้นถนนจักรยานสุขภาพด้วยค่าน้ำหนักคะแนนองค์รวมเป็นค่าไอเกนเท่ากับ 2.245 3. ผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ที่อยู่อาศัยในชุมชนเมือง พึงตระหนักรู้ที่จะเข้าอบรมสมาธิบนความเคลื่อนไหว “อานาปานสติ” การร่ายรำเพื่อสุขภาพ ฝึกทำเกษตรพอเพียง และเรียนรู้ศาสตร์พระราชาสู่การปฏิบัติภายใต้การกำกับของ อปท. ค่าน้ำหนักคะแนนองค์รวมเป็นค่าไอเกนเท่ากับ 1.534 4. พมจ. หรือส่วนราชการที่คุ้มครองชุมชน เป็นศูนย์ข้อมูล (QR Code) และแฟ้มประวัติรายบุคคล ของผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ที่อยู่อาศัยเพื่อยกระดับรายบุคคล จัดทำเขตพื้นที่พิเศษของผู้สูงอายุ จัดทำทะเบียนยกย่องสตรีผู้ดูแลผู้สูงอายุ ผู้รักษาศีล 5 คัดสรรผู้สูงอายุแกนนำที่ติดสังคมให้เป็นครูจิตอาสา สนับสนุนครอบครัวผู้สูงอายุดีเด่น และติดตามเอื้ออำนวยการตามพัฒนาการเป็นรายบุคคล ค่าน้ำหนักคะแนนองค์รวมเป็นค่าไอเกนเท่ากับ 1.436 5. พมจ.หรือส่วนราชการที่คุ้มครองชุมชน สนับสนุนให้ผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ที่อยู่อาศัยรวมตัวกันกับคนอื่นจัดตั้งมูลนิธิ หรือกองทุนใน “วัด” เพื่อทำประโยชน์แก่สังคมและพัฒนาผู้สูงอายุที่ด้อยโอกาสไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัย มีฐานะยากจนให้เป็นสวัสดิการแก่ตัวผู้สูงอายุ รวมถึงใช้ในการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ ประกอบด้วย 1) กิจกรรม 6อ. (อาหาร อากาศ อุจจาระ อารมณ์ ออกกำลังกาย และอานาปานสติ) 2) โครงการสัมพันธ์เยาวชนคู่แฝดคุณธรรม และกิจกรรมอื่นที่เพิ่มรายได้หรือลดรายจ่ายในครอบครัวผู้สูงอายุค่าน้ำหนักคะแนนองค์รวมเป็นค่าไอเกนเท่ากับ 1.291 6. ให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเป็นศูนย์กลางหลักสูตรพัฒนาเยาวชนจิตอาสาเป็นผู้ดูแลผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยและด้อยโอกาส ร่วมกับ อสม. อพม. อผส. อพมก. และมีหลักสูตรพัฒนาผู้สูงอายุที่มีสุขภาพแข็งแรงแกนนำให้เป็นครูอาสาประจำชุมชนแออัด ในบทบาทผู้นำสัมพันธ์ "บวร" (บ้าน - วัด -ส่วนราชการ) โดย พมจ.ตั้งศูนย์ความมั่นคงชีวิตในอปท. ค่าน้ำหนักคะแนนองค์รวมเป็นค่าไอเกนเท่ากับ 1.231 7. ผู้สูงอายุที่ไม่มีสิทธิที่อยู่อาศัยในชุมชนเมือง ที่อยู่อาศัยในที่บุกรุก หรือที่สาธารณะ ควรได้รับการโยกย้ายอย่างมีเกียรติศักดิ์ศรี โดย 1) ระยะแรกให้สตรีทายาทผู้สูงอายุเป็นผู้ประสานการตัดสินใจ 2) ระยะที่สองทำแผนเสนอและสนับสนุนการซ่อมบำรุง "บ้าน" (บ้านเดิมหรือของทายาท) แบบเรียบง่ายแก่ผู้สูงอายุ และ/ หรือ 3) ระยะสุดท้ายโยกย้ายไปอยู่สถานที่ที่รัฐจะให้ค่าน้ำหนักคะแนนองค์รวมเป็นค่าไอเกนเท่ากับ 1.138 เพื่อให้ง่ายต่อการจดจำและการนำไปใช้ประโยชน์ ผู้วิจัยจึงถอดรหัสผลการศึกษาและนำเสนอผลการศึกษา ด้วยตัวอักขระ คือ “3 อ. 1ข. 3ว.”และสัญลักษณ์รูปภาพเพื่อให้ง่ายต่อการจดจำ และสามารถให้ประเทศเพื่อนบ้านได้นำไปแปลและใช้ประโยชน์จากผลการศึกษาวิจัย (Model) 3. การทดลองรูปแบบการจัดสวัสดิการสังคมสำหรับผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยในชุมชนเมือง ผู้วิจัยได้นำรูปแบบไปทดลองใช้ระหว่างเดือน มิถุนายน – กันยายน 2562 ใน 4 พื้นที่ ซึ่งเป็นพื้นที่ดำเนินการศึกษาข้างต้นโดย “กระบวนการส่งเสริมการเรียนรู้เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยและด้อยโอกาสในชุมชนเมืองแบบมีส่วนร่วม” และดำเนินการติดตามประเมินผลการทดลองพบว่ามีประโยชน์ต่อผู้สูงอายุและชุมชน ความเหมาะสมต่อบริบทชุมชนและสังคมไทย ความเป็นไปได้ที่ชุมชนจะนำรูปแบบไปจัดสวัสดิการสังคมแก่ผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยในชุมชนเมือง โดยมีค่าเฉลี่ย ( ) ขององค์ประกอบที่ 1 – 7 ตามลำดับ 4.81,4.81,4.83,4.88,4.91,4.86, และ 4.85 คิดเป็นร้อยละ 96.16,96.28,96.52,97.62,98.30,97.24 และ 96.91ตามลำดับ สรุป รูปแบบการจัดสวัสดิการสังคมสำหรับผู้สูงอายุที่ไม่มีกรรมสิทธิ์ในที่อยู่อาศัยในชุมชนเมืองที่เหมาะสม คือ การบูรณาการทุนทางสังคมในชุมชนที่สอดคล้องกับวิถีชีวิตบนอัตลักษณ์ของวิถีไทยที่เรียบง่ายด้วยหลัก “บวร” ภายใต้การส่งเสริมและสนับสนุนของส่วนราชการที่เกี่ยวข้อง ที่เกี่ยวข้อง ด้วยกระบวนการของ 7 องค์ประกอบข้างต้น

คำสำคัญ