ระบาดวิทยาและการตรวจสอบทางอณูชีววิทยาของพยาธิใบไม้ในตับขนาดใหญ่ (Fasciola gigantica) ร่วมกับพยาธิใบไม้ในกระเพาะผ้าขี้ริ้วบางชนิด

บทคัดย่อ

การศึกษาระบาดวิทยาและการตรวจสอบทางอณูชีววิทยาของพยาธิใบไม้ในตับขนาด ใหญ่ (Fasciola gigantica) ร่วมกับพยาธิใบไม้ในกระเพาะผ้าขี้ริ้วบางชนิด แบ่งการศึกษา ออกเป็น 2 ส่วน คือ ส่วนแรกศึกษาการระบาดของพยาธิระยะตัวเต็มวัยในวัว-ควาย และระยะ ตัวอ่อนในหอย และส่วนที่สองการศึกษาทางอณูชีววิทยา ในการศึกษาการระบาดของพยาธิ ระยะตัวเต็มวัยนั้น พบพยาธิทั้งหมด 9 ชนิด แบ่งเป็นพยาธิใบไม้ตับขนาดใหญ่ 1 ชนิด คือ Fasciola gigantica พยาธิกระเพาะผ้าขี้ริ้ว 8 ชนิด ได้แก่ Paramphistomum epicilitum, Fischoederius elongatus, Fischoederius sp., Orthocoelium streptocoelium, Orthocoelium dicranocoelium, Calicophoron calicophorum และพยาธิท่ยี ังไม่ทราบชนิดอีก 2 ชนิด ได้แก่ Unknown 1 และ Unknown 2 ซึ่งควายพบพยาธิ F. gigantica มากกว่าวัว โดยมีค่าความชุก เท่ากับ 63.33% ขณะที่วัวพบเพียง 26.32% สำหรับพยาธิใบไม้กระเพาะผ้าขี้ริ้ว พบพยาธิ F. elongatus ในควายมีค่าความชุกรวมสูงที่สุดเท่ากับ 100% ขณะที่วัวพบพยาธิ P. epicilitum มี ค่าความชุกรวมเท่ากับ 68.42% สำหรับการระบาดของตัวอ่อนพยาธิระยะเซอร์คาเรียในหอย จำนวน 7 ชนิด ได้แก่ Filopaludina martensi martensi, Filopaludina doliaris, Melanoides tuberculata, Adamietta housei, lymnaea auricularia rubiginosa, Indoplanorbis exustus และ Tarebia granifera พบเซอร์คาเรียทั้งหมด 4 แบบ คือ gymnophallus cercaria, amphistome cercaria, parapleurolophocercous cercaria และ furcocercous cercaria พบว่าค่าความชุกของ parapleurolophocercous cercaria สูงที่สุดใน M. tuberculata เท่ากับ 63.33% และ gymnophallus cercaria มีค่าความชุกน้อยที่สุดใน L. auricularia rubiginosa เท่ากับ 10% ซึ่งเป็น ตัวอ่อนระยะเซอร์คาเรียของพยาธิ F. gigantica และยังพบว่า I. exustus ไม่พบการติดเชื้อของตัว อ่อนพยาธิ การศึกษาการสร้างตัวติดตามสำหรับตรวจสอบพยาธิ F. gigantica โดยใช้เทคนิค HAT-RAPD โดยอาศัยการทดสอบกับ arbitary primers จำนวน 19 primers ทำให้ได้แถบดีเอ็น เอขนาด 550 bp จาก primer OPP 11 ที่มีความจำเพาะเจาะจงต่อพยาธิ F. gigantica จากนั้น จึงนำแถบดีเอ็นเอไปสกัดเอาดีเอ็นเอ เพื่อนำไปเข้าสู่กระบวนการ ligasion, transformation และ sequencing เพื่อหาลำดับนิวคลีโอไทด์ และลำดับนิวคลีโอไทด์ดังกล่าวมาออกแบบ specific primers ที่จำเพาะต่อพยาธิ F. gigantica ที่มีขนาด 20 bases ดังนี้ Forward primer ; FG_F: 5?- TCG GGA AGA GCT CCT ATG TA-3?, Reverse primer ; FG_R: 5?- ATT GAA GGG GAG AGG GTC CG-3? และ specific primer ที่ได้ไปทดสอบกับพยาธิ F. gigantica ระยะตัวเต็มวัย และตัวเต็มวัยของพยาธิอื่นๆ ที่สำรวจพบ พบว่า specific primer นี้ มีความเฉพาะเจาะจงกับ พยาธิ F. gigantica ระยะตัวเต็มวัย ทำให้เกิดแถบดีเอ็นเอที่มีขนาด ประมาณ 550 bp เพียง แถบเดียวในตัวอย่างที่เป็นพยาธิ F. gigantica เท่านั้น เมื่อนำไปทดสอบกับตัวอ่อนพยาธิระยะ เซอร์คาเรียที่พบในหอย จำนวน 4 แบบ คือ gymnophallus cercaria, amphistome cercaria, parapleurolophocercous cercaria และ furcocercous cercaria ทำให้เกิดแถบดีเอ็นเอ ขนาด 550 bp ใน gymnophallus cercaria ที่พบใน L. auricularia rubiginosa แสดงว่า gymnophallus cercaria เป็นตัวอ่อนของพยาธิ F. gigantica การศึกษาความสัมพันธ์ของพยาธิ พบว่าพยาธิ F. gigantica ในภาคเหนือ และภาค ตะวันออกเฉียงเหนือนั้นเป็นพยาธิชนิดเดียวกัน ขณะที่พยาธิ Fasciola sp. 1 และ Fasciola sp.2 จากประเทศเวียตนามก็เป็นชนิดเดียวกัน และยังพบว่า F. gigantica ในประเทศไทยกับ Fasciola sp. จากประเทศเวียตนามมีความใกล้ชิดกันมากกว่าพยาธิชนิดอื่น ขณะเดียวกัน F. hepatica มี ความแตกต่างจาก genus เดียวกัน สำหรับพยาธิกระเพาะผ้าขี้ริ้วนั้นพบว่า O. streptocoelium และ O. dicranocoelium มคี วามใกล้ชิดกันมากกว่าพยาธิกระเพาะผ้าขี้ริ้วชนิดอื่นในกลุ่ม สำหรับกิจกรรมการเผยแพร่ข้อมูลการวิจัยได้จัดขึ้นในช่วงสัปดาห์วันวิทยาศาสตร์ ระหว่างวันที่ 18-20 สิงหาคม 2554 โดยมีการนำเสนอทั้งในรูปแบบของสไลด์ถาวร โปสเตอร์ แผ่นพับ และ พยาธิที่เก็บรักษาสภาพในฟอร์มาลีน ผลจากการเผยแพร่ข้อมูลวิจัยนั้น พบว่านักเรียน นักศึกษา และบุคคลทั่วไปให้ความสนใจ และซักถามเป็นจำนวนมาก ซึ่งการนำเสนอ ผลการวิจัย และให้ความรู้ผ่านการเผยแพร่ข้อมูลในรูปแบบต่างๆ นี้ เป็นการถ่ายทอดองค์ ความรูท้ ี่ได้สู่ชาวบ้านโดยตรง เพื่อให้ชาวบ้านมีโอกาสเข้าถึงและใช้ประโยชน์จากองค์ความรู้ ทางวิชาการ รวมทั้งการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นและอภิปรายผลร่วมกันเพื่อนำไปสู่กระบวน การแก้ปัญหาที่ถูกต้อง และการพัฒนาอย่างยั่งยืนในอนาคต

คำสำคัญ