ผี : ความเชื่อ ประเพณี และวิถีชีวิตของกลุ่มชาติพันธุ์ในจังหวัดลพบุรี

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพความเชื่อและประเพณีการนับถือผี วิเคราะห์ความหมายและความสัมพันธ์ระหว่างความเชื่อในการนับถือผีกับวิถีการดำเนินชีวิต และเพื่อสืบทอดเรื่องราวเกี่ยวกับประเพณีการนับถือผีอันเป็นอัตลักษณ์ของกลุ่มชาติพันธุ์มอญ ไทยพวน และไทยเบิ้ง ในจังหวัดลพบุรี เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลจากชาวมอญบ้านบางขันหมาก ไทยพวนบ้านหมี่ และไทยเบิ้งบ้านโคกสลุง ด้วยวิธีการสัมภาษณ์ การสนทนากลุ่ม การสาธิต การสังเกตทั้งแบบมีส่วนร่วมและไม่มีส่วนร่วม และการศึกษาเอกสาร ระหว่างเดือนเมษายน ๒๕๖๐ - กันยายน ๒๔๖๑ ผลการวิจัยปรากฏ ดังนี้ ๑. ความเชื่อเกี่ยวกับการนับถือผี ทั้ง ๓ กลุ่มชาติพันธุ์ยังมีความเชื่อเกี่ยวกับการนับถือผีอยู่ เพียงแต่ระดับความเข้มข้นแตกต่างกัน ผีที่เคารพนับถือจำแนกได้ ๓ ประเภท คือ ผีเจ้าบ้านหรือเจ้าพ่อ ผีบรรพบุรุษ และผีไม่มีญาติ มอญบ้านบางขันหมาก มีความเชื่อเกี่ยวกับผีเรือนหรือผีโรงซึ่งเป็นผีบรรพบุรุษอยู่ในระดับเข้มข้น โดยจะมีประเพณีการไหว้ผีเรือนประจำปี เรียกว่าการเลี้ยงผีโรง ส่วนผีการนับถือผีเจ้าบ้านจะมีประเพณีไหว้ศาลหรือเป๊ะจุ๊ประจำปี นอกจากนี้ ยังมีประเพณีลอยเคราะห์ เพื่อนำความเจ็บป่วยหรือสิ่งที่ไม่ดีลอยทิ้งไปกับน้ำ ไทยพวนบ้านหมี่ ความเชื่อเกี่ยวกับการนับถือผีที่ยังปฏิบัติอยู่ คือ การไหว้เจ้าบ้าน ประเพณีเวนห่อข้าว และการละเล่นนางกวัก เจ้าบ้านที่เคารพนับถือคือเจ้าพ่อสนั่น และเจ้าปู่สัมปันโน โดยจัดงานเลี้ยงเจ้าพ่อประจำปี ส่วนประเพณีเวนห่อข้าวคือการนำข้าวปลาอาหารห่อไปส่งให้ผีบรรพบุรุษในวันสารทพวน สำหรับนางกวักเป็นการละเล่นที่มีความเกี่ยวพันกับการนับถือผี ซึ่งปัจจุบันเป็นเพียงการสาธิตให้ชมเท่านั้น ไทยเบิ้งบ้านโคกสลุง ความเชื่อเกี่ยวกับการนับถือผีที่ยังปฏิบัติอยู่ คือ การไหว้เจ้าบ้าน ผีโรง ผีปู่ปะกำย่าปะกำ การบูร และการควาดผี โดยมีประเพณีการไหว้พ่อหลวงเพ็ชรซึ่งเป็นเจ้าบ้าน ส่วนผีโรงและผีปู่ปะกำย่าปะกำเป็นผีบรรพบุรุษซึ่งยังหลงเหลืออยู่เพียงบางครอบครัวที่เท่านั้น สำหรับการบูรเป็นการทำนายเพื่อรักษาอาการเจ็บป่วยตามความเชื่อส่วนบุคคล หากหมอบูรทำนายว่าผีสิงก็จะต้องทำพิธีขับไล่ผีด้วยการควาดผี ๒. การให้ความหมายเกี่ยวกับการนับถือผี ทั้ง ๓ กลุ่มชาติพันธุ์จะให้ความเคารพนับถือเจ้าบ้านอย่างเข้มข้น ถึงแม้จะมิได้แสดงออกด้วยการไปร่วมงานประเพณีไหว้เจ้าบ้านก็ตาม ส่วนผีบรรพบุรุษนั้นมีระดับความเข้มข้นแตกต่างกันไป เช่น ชาวมอญที่มีผีเรือนอยู่ในบ้านจะให้ความเคารพและประพฤติตนอย่างเคร่งครัด ส่วนไทยพวนซึ่งไม่นิยมนำอัฐิของคนในครอบครัวมาไว้ที่บ้านก็จะแสดงความเคารพด้วยการห่อข้าวไปวางไว้ให้ที่เจดีย์ (ธาตุ) ในวันสารทพวน ซึ่งปัจจุบันก็มีการปฏิบัติบางครอบครัวเท่านั้น สำหรับไทยเบิ้งส่วนใหญ่ไม่มีสัญลักษณ์เกี่ยวกับผีบรรพบุรุษไว้ที่บ้าน นอกจากที่ยังหลงเหลืออยู่เพียง ๓ - ๔ ครอบครัวเท่านั้นที่มีผีโรงและผีปู่ปะกำย่าปะกำอยู่ที่บ้าน ๓. ความสัมพันธ์ระหว่างความเชื่อในการนับถือผีกับวิถีการดำเนินชีวิต ถึงแม้ประเพณีที่แสดงออกเกี่ยวกับการนับถือผีของทั้ง ๓ กลุ่มชาติพันธุ์จะมีการเปลี่ยนแปลงไปตามบริบทสังคม แต่ส่วนใหญ่ยังมีความเชื่อและให้ความเคารพผี โดยเฉพาะเจ้าบ้านซึ่งทุกคนในหมู่บ้านจะบอกกล่าวให้เจ้าบ้านคุ้มครองหรือบนบานเมื่อต้องการประสบความสำเร็จ รองลงมาคือผีบรรพบุรุษแต่ก็จะแสดงความเคารพนับถือกันเฉพาะครอบครัวเท่านั้น ส่วนผีไม่มีญาตินั้นจะแสดงความเคารพเพราะความกลัวว่าผีจะทำร้าย โดยทั้ง ๓ ชาติพันธุ์จะมีช่วงเวลาจัดงานประเพณีเลี้ยงเจ้าบ้านตรงกันคือเดือน ๖ โดยมีบุคคลสำคัญที่เกี่ยวข้องคือเจ้าพิธีหรือร่างทรง นอกจากนี้ ยังมีการปฏิบัติที่คล้ายคลึงกันคือการปั้นหุ่นแทนคน สัตว์หรือสิ่งของในบ้าน เพื่อนำไปส่งเจ้าพ่อของชาวไทยเบิ้ง หรือลอยเคราะห์ของชาวมอญ และกำเกียงของชาวไทยพวน (ปัจจุบันไม่พบแล้ว) เพื่อเป็นการนำสิ่งไม่ดีออกไปตัว ครอบครัว และหมู่บ้าน

คำสำคัญ