การอนุรักษ์และพัฒนาแหล่งอาหารบนฐานทรัพยากรธรรมชาติภายในชุมชนบ้านหนองเม็ก ตำบลหนองเม็ก อำเภอนาเชือก จังหวัดมหาสารคาม

บทคัดย่อ

การศึกษาวิจัยครั้งนี้ มีวัตถุประสงค์ในการศึกษา คือ 1) ศึกษาสถานการณ์ และสภาพทั่วไปของแหล่งอาหาร 2) การเปลี่ยนแปลง และผลกระทบในการเปลี่ยนแปลงของแหล่งอาหาร และ 3) ค้นหาแนวทางในการอนุรักษ์และพัฒนาแหล่งอาหารบนฐานทรัพยากรธรรมชาติโดยการมีส่วนร่วมของชุมชนเป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพ โดยใช้กระบวนการวิจัยแบบการประเมินสภาวะชนบทแบบมีส่วนร่วม (Participatory Rural Appraisal - PRA) โดยมีประชากรในการวิจัยคือประชากรในชุมชนหนองเม็ก จำนวน 205 หลังครัวเรือน ผลการวิจัยพบว่า 1) สภาพทั่วไปของชุมชนมีลักษณะเด่นทางทรัพยากรทางธรรมชาติ คือ ป่าชุมชนหนองเม็กอยู่ทางทิศเหนือของชุมชน และมีแหล่งน้ำลำพังชู ไหลผ่านชุมชนทางทิศใต้ มีอาชีพเกษตรกรรมเป็นหลัก ประชากรที่อาศัยในหมู่บ้านร่วมกันทั้ง 2 ชาติพันธุ์ ในชุมชนมีการนับถือศาสนาพุทธ และมีความเชื่อเรื่องผี ทั้งผีปู่ตา ผีตาแฮก ผีบรรพบุรุษ ประเพณีฮีต12 เดือน จึงเกี่ยวพันกับความเชื่อทางศาสนาพุทธ และความเชื่อเกี่ยวกับผี และเชื่อมโยงไปยังวิถีชีวิตทางการเกษตรของคนในชุมชน แหล่งอาหารของชุมชนที่มาจากฐานทรัพยากรป่าชุมชนดอนแฮด และแหล่งน้ำ คือลำพังชู จึงเป็นแหล่งอาหารหลักของคนในชุมชนหนองเม็ก ป่าชุมชนหนองเม็ก หรือ ป่าดอนแฮด เป็นแหล่งอาหารที่สามารถผลิตอาหารได้ตลอดทั้งปี 2) สถานการณ์การเปลี่ยนแปลงของแหล่งอาหารจากฐานทรัพยากรธรรมชาติ เกิดการเปลี่ยนแปลงทางด้านอาหารที่เกิดขึ้นถูกปรับเปลี่ยนรูปแบบจากเดิม โดยพบว่าปัจจัยที่มีความสัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงของแหล่งอาหาร คือ ความเพียงพอของอาหารต่อจำนวนประชากรในหมู่บ้านลดลงในการเข้าถึงทรัพยากรอาหารของแต่ละครัวเรือน ขึ้นอยู่กับความสามารถของแต่ละบุคคล แต่คนในชุมชนสิทธิในการเข้าถึงทรัพยากรอาหารได้อย่างเท่าเทียม ทุกคนเป็นเจ้าของร่วมกัน ความสามารถในการหาอาหารของครัวเรือน มีความแตกต่างกันออกไป ชาวบ้านสามารถเข้าถึงอาหารได้ในทุกฤดูรูปแบบการใช้ประโยชน์คือการบริโภค จำหน่าย และแบ่งปันให้กับญาติพี่น้อง ความเสถียรภาพของอาหาร ชาวบ้านสามารถเข้าถึงและใช้ประโยชน์ได้ ในทุกช่วงเวลาการผลิตอาหารจากแหล่งทรัพยากรธรรมชาติ โดยสาเหตุการเปลี่ยนแปลงของแหล่งอาหารจากฐานทรัพยากรพบว่ามีปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนแปลงของฐานอาหารภายในชุมชนคือ การลดลงของพื้นที่ป่า ความเสื่อมโทรมของดิน นโยบายการพัฒนา 3) แนวทางในการอนุรักษ์และพัฒนาแหล่งอาหารบนฐานทรัพยากรธรรมชาติโดยการมีส่วนร่วมของชุมชนชุมชนมีความพยามในการจัดการทรัพยากรของชุมชนด้วยตนเอง แต่ต้องได้รับการสนับสนุนและส่งเสริมจากหน่วยงานภายนอก 3.1) การให้ความรู้ในการอนุรักษ์และพัฒนาแหล่งอาหารบนฐานทรัพยากรธรรมชาติ การบรรยาย การแลกเปลี่ยนความรู้ การศึกษากรณีตัวอย่าง3.2) การฟื้นฟูแหล่งอาหารบนฐานทรัพยากรธรรมชาติ ทำการสร้างวังปลา ปลูกป่า การสร้างความหลากหลายทางชีวภาพในป่าดอนปู่ตา 3.3) การสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชนในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ เพื่อเป็นแหล่งอาหารของชุมชนอย่างยั่งยืน การจัดทำระเบียบ ข้อตกลง กติการ่วมกัน การจัดทำแผนพัฒนาป่าและน้ำ การจัดตั้งเครือข่ายดูแลป่าชุมชน

คำสำคัญ