การพัฒนาชุมชนต้นแบบบนฐานทรัพยากรธรรมชาติและภูมิปัญญาท้องถิ่นบ้านหนองเลา ตำบลหนองเม็ก อำเภอนาเชือก จังหวัดมหาสารคาม
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
การวิจัยครั้งนี้ผู้วิจัยใช้วิธีวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วม (Participatory Action Research : PAR) มีวัตถุประสงค์เพื่อมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาศึกษาสภาพเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม ศักยภาพ และภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชน สร้างรูปแบบในการพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืน โดยใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน นำรูปแบบการพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืนไปปรับใช้ในพื้นที่ ประเมินผลการการพัฒนาชุมชนต้นแบบ โดยใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนหนองเลา ผู้วิจัยได้เลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเจาะจง เพื่อใช้เป็นกลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลัก (Key information) โดยพิจารณาจากผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชน ทั้ง 3 หมู่บ้าน ได้แก่ บ้านหนองเลา บ้านหนองเลาพัฒนา และบ้านห้วยค้อ จำนวน 70 คน ประกอบด้วย ผู้นำชุมชน ปราชญ์ชาวบ้าน ผู้นำกลุ่ม และชาวบ้าน สรุปผลการวิจัยได้ดังนี้ การพัฒนาชุมชนต้นแบบ โดยใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนบ้านหนองเลา ตำบลหนองเม็ก อำเภอนาเชือก จังหวัดมหาสารคาม โดยปัจจัยที่พิจารณาเลือกพื้นที่ที่มีฐานทรัพยากรธรรมชาติที่เอื้อต่อการเป็นชุมชนต้นแบบ มีภูมิปัญญา มีการรวมกลุ่มที่หลากหลาย มีลำน้ำ ป่าชุมชน อ่างเก็บน้ำห้วยค้อ ทำให้เกิดความอุดมสมบูรณ์ข้าวปลาอาหาร สัตว์ป่ามากมาย ประชากรในหมู่บ้าน นับถือศาสนาพุทธมีความเคารพผู้อาวุโส มีการนับถือสิ่งศักดิ์สิทธิ์เป็นที่พึ่งทางใจ มีโบสถ์ ดอนปู่ตา พระพรมสี่หน้า เป็นสักการบูชาของชาวบ้านและมีความผูกพันธ์ในระบบเครือข่ายค่อยข้างมาก ซึ่งสืบสานมาจากบรรพบุรุษและการปลุกฝังลูกหลาน ในขบวนธรรมเนียมประเพณีของหมู่บ้าน นอกจากนี้ชาวบ้าน ผู้อาวุโสเป็นผู้จรรโลงฮีตสิบสองคลองสิบสี่ไว้แนะนำพาลูกหลานจัดประเพณี ตามฮีตสิบสอง เพื่อให้คนมีโอกาสพบปะถามสาระทุกข์สุกดิบกันเดือนละ 1 ครั้ง เรียกว่า ฮีต12 โดยใช้วัดเป็นสถานที่ในการร่วมทำบุญต่างๆ สภาพปัญหาที่ชุมชนมีปัญหาเรื่องแหล่งอาหารสัตว์มีน้อย ในฤดูแล้งไม่มีอาหารเพียงพอต่อความต้องการของสัตว์เลี้ยง พ่อค้าคนกลางกดราคา เกษตรกรขาดความรู้ในการดูแลรักษาสัตว์เลี้ยงกรณีสัตว์เจ็บป่วย ต้นทุนในการซื้อพันธุ์สัตว์เลี้ยงสูง ต้นทุนค่าแรงในการทำนาสูง ปุ๋ยเคมีราคาแพง ปัญหาเรื่องดินขาดความอุดมสมบูรณ์ ปัญหาเรื่องโรคข้าว ราคาข้าวตกต่ำ ปัญหาหนี้ผูกพันธ์ เกิดระบบหนี้สูญ มีเงินทุนหมุนเวียนน้อย ขาดสภาพคล่องในการค้าขายการพัฒนารูปแบบการพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืน โดยใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนหนองเลา ตำบลหนองเม็ก อำเภอนาเชือก จังหวัดมหาสารคามได้มีการดำเนินการ 3 ส่วน ได้แก่ ด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม 1) กิจกรรมด้านการพัฒนาเศรษฐกิจชุมชน ก็ได้เริ่มช่วยกันคิดแก้ไขปัญหา ทำให้ชาวบ้านมีรายได้ มีอาชีพทำอย่างหลากหลายตามความต้องการ จากกลุ่มที่ช่วยกันจัดตั้งขึ้น มีการทอผ้าไหม ทำการเกษตร เลี้ยงปลา เพาะเห็ด เลี้ยงวัว เลี้ยงหมู เลี้ยงไก่พื้นเมือง ปลูกผักปลอดสารพิษ จากที่เคยทำแต่นา ก็มีการทำไร่นาสวนผสม ทุกหลังคาเรือนจะมีการปลูกผักสวนครัวตามที่ว่างเล็กๆ มีการแบ่งปัน เมื่อความเป็นอยู่ดีขึ้นก็เริ่มพัฒนาหมู่บ้านของตนเองทำให้ชุมชนแห่งนี้เปลี่ยนแปลงไปอย่างเห็นได้ชัด 2) กิจกรรมด้านสังคม ปัญหาอบายมุขและการพนันเป็นสิ่งที่สืบทอดทางสายเลือดของสังคมไทย ชาวบ้านหนองเลาได้น้อมนำหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง มาเป็นแนวทางแก้ไขปัญหา เพื่อสร้างภูมิคุ้มกันให้กับชุมชน ลด ละ เลิก อบายมุข มีอาชีพ มีรายได้ ครอบครัวมีความสุข ได้มีการทำประชาคม โดยคณะกรรมการหมู่บ้าน ร่วมกับหน่วยงานราชการ ทำให้ทุกวันนี้จากที่ได้ชื่อว่าเป็นหมู่บ้านที่ติดการพนันกว่าร้อยละ 97 ขณะนี้แทบจะไม่มีให้เห็นเลย 3)กิจกรรมการจัดการสิ่งแวดล้อม ผู้นำชุมชนได้แก้ปัญหาใหญ่ ด้วยการสร้างจิตสำนึก พี่น้องประชาชนให้รู้จัก รับผิดชอบตนเอง ดำเนินชีวิตแบบเรียบง่าย ที่จะต้อง พัฒนาตนเอง ครอบครัว พึ่งพาตนเอง ช่วยเหลือผู้อื่น และสังคม ทำอย่างต่อเนื่อง โดยไม่ให้ชาวบ้านคิดว่าทำเพื่อประกวด แต่ให้ชาวบ้านมองไปที่เป้าหมายในอนาคต ซึ่งจากผลการนำรูปแบบการพัฒนาชุมชนต้นแบบ โดยใช้กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนหนองเลา ตำบลหนองเม็ก อำเภอนาเชือก จังหวัดมหาสารคามไปใช้โดยการน้อมนำแนวทางตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เชื่อมโยงการทำงานกับหน่วยงานของภาครัฐและเอกชน ทำให้ที่บ้านหนองเลา กลายเป็นหมู่บ้านที่มีหน้าบ้าน สะอาด ปราศจากถังขยะ ชุมชนมีความเข้มแข็ง โดยมีกิจกรรมกลุ่มเกิดขึ้น ทั้งกลุ่มออมทรัพย์เพื่อการผลิต กลุ่มออมทรัพย์แม่บ้าน ร้านค้าชุมชน กลุ่มปลูกพืชผักปลอดสารพิษ เลี้ยงวัว กลุ่มเลี้ยงปลาในบ่อ กลุ่มเลี้ยงหมู กลุ่มจักรสาน กลุ่มเกษตรอินทรีย์ และกลุ่มอื่นๆ อีกมากมาย ทำให้ชาวบ้านมีอาชีพมีรายได้เพิ่มขึ้นตลอด สามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างมีความสุข จึงเป็นส่วนสำคัญที่สามารถสร้างภูมิคุ้มกันให้กับชุมชน ที่เห็นผลได้อย่างเป็นรูปธรรมและเกิดความยั่งยืน ผลการการประเมินหมู่บ้านต้นแบบผ่านการประเมินจำนวน 20 ตัวชี้วัด จากทั้งหมด 23 ตัวชี้วัด พบว่า อยู่ในระดับอยู่ดี กินดี ซึ่งมีตัวชี้วัดที่ชุมชนต้องดำเนินการพัฒนาเพิ่มเติมจำนวน 3 ตัวชี้วัดได้แก่ ตัวชี้วัดที่ 4, 6 และ 22