ภูมิปัญญาของคนไทย: ศึกษาจากวรรณกรรมคำสอนภาคกลางยุคการพิมพ์ (พ.ศ. ๒๔๕๙ – ๒๔๙๓)
ชื่อผู้แต่งข้างต้นเป็นข้อความจากระเบียนผลงาน ไม่ได้ผูกกับรหัสนักวิจัย จึงกดดูผลงานอื่นของบุคคลนี้ไม่ได้ — ในคลังนี้ 142,080 ผลงาน (63.6% ของทั้งหมด) มีชื่อผู้แต่งที่เชื่อมกับหน้าผู้แต่งได้ และ 60,298 ผลงาน (27.0%) มีผู้แต่งที่ผูกกับรหัสนักวิจัยจริง ส่วนอีก 81,382 ผลงานไม่มีข้อมูลผู้แต่งเลย (มีชื่อผู้แต่งเป็นข้อความอยู่ 142,009 ผลงาน = 63.5%)
บทคัดย่อ
การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาภูมิปัญญาของคนไทยจากวรรณกรรมคำสอนภาคกลางยุคการพิมพ์ (พ.ศ. ๒๔๕๙–๒๔๙๓) ผลการศึกษาพบว่า วรรณกรรมกลุ่มนี้มีรูปแบบและเนื้อหาที่สัมพันธ์กับการเปลี่ยนแปลงทางสังคม เนื้อหาแสดงภูมิปัญญาเกี่ยวกับระบบความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ ผู้แต่งแสดงภูมิปัญญาด้านการแนะนำหลักคำสอนที่มีประโยชน์สำหรับการดำเนินชีวิตของคนกลุ่มต่าง ๆ จำนวน ๖ กลุ่ม คือ หลักคำสอนเรื่องการดำเนินชีวิตของบุคคลทั่วไป หลักคำสอนเรื่องการครองตนของหญิงโสด หลักคำสอนเรื่องการเลือกคู่ครองของชายหนุ่มหญิงสาว หลักคำสอนเรื่องสูตรสำเร็จสำหรับการเกี้ยวผู้หญิงของชายหนุ่ม หลักคำสอนเรื่องการครองเรือนของสามีภรรยา และหลักคำสอนเรื่องการวางตนของแม่ยายต่อลูกเขย โดยผู้แต่งแสดงภูมิปัญญาด้านการใช้กลวิธีการสอนที่ช่วยเน้นย้ำหลักคำสอน จำนวน ๑๐ กลวิธี คือ การสอนอย่างตรงไปตรงมาเพื่อเน้นย้ำสิ่งที่ควรปฏิบัติและไม่ควรปฏิบัติ การสอนผ่านเรื่องเล่าต่าง ๆ เพื่อสร้างความเพลิดเพลินควบคู่กับการได้รับคติคำสอน การสอนโดยท้าพิสูจน์และทดลองผลเพื่อให้เห็นผลเชิงประจักษ์ การสอนโดยอธิบายเหตุผลและยกตัวอย่างประกอบเพื่อให้เข้าใจง่าย การสอนโดยการแจกแจงสาระคำสอนเพื่อให้เห็นข้อมูลอย่างกระจ่างแจ้ง การสอนโดยบอกผลที่จะได้รับเพื่อยั่วยุให้อยากทำดีและรู้สึกกลัวเมื่อทำชั่ว การสอนโดยการเปรียบเทียบเพื่อให้เห็นภาพคำสอนที่เป็นรูปธรรมขึ้น การสอนโดยอ้างบริบทต่าง ๆ เพื่อให้น่าเชื่อถือ การสอนโดยการเน้นย้ำหัวข้อคำสอนซ้ำ ๆ เพื่อไม่ให้หลงประเด็น และการสอนโดยใช้วิธีสนทนาธรรมตามแบบวิธีในพระพุทธศาสนาเพื่อตอบสนองด้านจิตใจ นอกจากนี้ ยังแสดงภูมิปัญญาการสร้างสรรค์ทางสุนทรียะในวรรณกรรมที่โดดเด่น ๓ ประการ คือ การสร้างสรรค์เสียงคำที่หลากหลายเพื่อสื่ออารมณ์ ความคิด การใช้ภาพพจน์ความเปรียบที่ผู้อ่านคุ้นเคยเพื่อเน้นย้ำหลักคำสอน และการใช้โวหารเทศนาเชิงแนะนำสั่งสอนเพื่อให้ซาบซึ้งและศรัทธา ภูมิปัญญาของผู้แต่งที่แสดงออกในวรรณกรรมคำสอนกลุ่มนี้เกิดจากการสั่งสม เรียนรู้จากหนังสือ ตำรา จารีตประเพณี ระบบกฎเกณฑ์ต่าง ๆ ในสังคม คำบอกเล่าของคนโบราณ ประสบการณ์ส่วนตน และสิ่งแวดล้อมอื่น ๆ ที่เห็นว่าดีงามเหมาะสมที่จะนำมาแนะนำสั่งสอนผู้อ่านเพื่อให้ดำรงตนอย่างมีความสุข ราบรื่น และมั่นคงได้ทั้งในระดับส่วนตน ครอบครัวและสังคม ภูมิปัญญาที่แสดงออกสามารถนำไปแก้ไขวิกฤตการณ์ทางสังคม ช่วยสืบทอดค่านิยมที่ดีงามให้คงอยู่ต่อไป ช่วยเสริมสร้างคุณธรรมจริยธรรมให้แก่คนในสังคม และใช้เป็นเครื่องมือในการปลูกฝังพลเมืองดีตามนโยบายของรัฐ คำสำคัญ: วรรณกรรมคำสอนภาคกลาง ยุคการพิมพ์ ภูมิปัญญา