การผลิตชุดความรู้ภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมสำหรับชุมชน : สมุนไพรอบผ้าไหมย้อมมะเกลือจังหวัดศรีสะเกษ

บทคัดย่อ

การวิจัยเรื่องนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาสภาพปัจจุบันปัญหาภูมิปัญญาองค์ความรู้เกี่ยวกับภูมิ ปัญญาการทำสมุนไพรอบผ้าไหมย้อมมมะเกลือ จังหวัดศรีสะเกษ และผลิตชุดความรู้ภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม สำหรับชุมชน : สมุนไพรอบผ้าไหมย้อมมะเกลือ จังหวัดศรีสะเกษ การศึกษาครั้งนี้ใช้วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ เป็นการศึกษาสภาพปัจจุบันปัญหา รวบรวมองค์ความรู้ภูมิปัญญาในชุมชน และนำมาจัดเก็บด้วยการผลิตเป็น ชุดความรู้ภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม ผลการศึกษาพบว่า ผ้าไหมลายลกแก้วย้อมมะเกลือ หรือเสื้อเก็บบ้านเมืองน้อย เป็นเสื้อที่ทำจากผ้า ไหมพื้นบ้านทอมือทอลายในตัว ย้อมสีดำด้วยมะเกลือ ตัดเย็บตามแบบเสื้อพื้นบ้านของชนเผ่าส่วย เขมร มีการ เย็บและปักด้วยเส้นไหมสีสันต่างๆ เรียกว่า "การแชว" และอบด้วยสมุนไพรให้มีกลิ่นหอมติดทนทาน มีชื่อเรียก ตามท้องถิ่นว่า "เสื้อผ้าเหยียบ" วัตถุประสงค์ของการสวมใส่ เพื่อใช้ใส่ในงานบุญประเพณี บุญบั้งไฟ งาน แต่งงาน เป็นชุดนุ่งไหว้ หรือสวมใส่ในพิธีกรรมชาแม่มดผีฟ้า สิ่งศักดิ์สิทธิ์ วิธีการย้อมผ้าไหมให้เป็นสีดำด้วย ผลมะเกลือ มีวิธีการตามภูมิปัญญา ที่สืบทอดต่อกันมา การนำสมุนไพรอบผ้าไหมย้อมมะเกลือนั้น มีสมุนไพรหลัก ได้แก่ ใบเล็บครุฑ หรือภูริยม ขมิ้น ฮากก ระเฉนหรือรากแฝกหอม หนามคองหรือลูกตะคอง ต้นมยาน ต้นกระวาน หรือต้นตดหมา สมุนไพรเสริม (ถ้ามี) ต้นเนียม ต้นอ้ม หรือต้นเนียมอุ้ม หรือต้นใบชน และการะเกดหรือลำเจียก นำสมุนไพรทั้งหมดโขลกรวมกันเมื่อ เสร็จแล้วนำเครื่องหอมอื่นๆ เช่น ใบม็อค ใบอ้ม ลำเจียก มาดาดในกระทะ หรือใช้วิธีเอาใบตองกล้วยหรือกาบ กล้วยหมกให้มีกลิ่นหอม แล้วจึงนำมาคลุกผสมรวมกันกับใบภูริยมหรือใบอัม ซึ่งใบกูริยมต้องชุบน้ำแล้วสะบัด เอาน้ำออกก่อนให้เหลือความเปียกไม่มาก แล้วนำสมุนไพรชนิดอื่นที่เตรียมไว้มาคลุกผสมกัน หลังจากลุก เรียบร้อยแล้วนำมาใส่มวยหรือหวดนำไปนิ่งและตากแดด ก็จะได้เครื่องหอมที่แห้งสนิทเก็บไว้สำหรับอบผ้าได้ นำผ้าไหมย้อมมะเกลือลงไปอบในมวยสำหรับนิ่งหรืออบที่เตรียมไว้นำเครื่องหอมวางด้านบนเสื้ออีกชั้น แล้วเอา ใบตองปิดเพื่อให้ไอความร้อนหมุนเวียนเครื่องหอมที่อยู่ในมวยไม่ให้ระเหยออกไปอย่างรวดเร็ว ใช้ระยะเวลา ประมาณ ๒ ๓ ชั่วโมง รอให้เกิดความร้อนและมีไอความร้อนไปจับที่ผ้า เพื่อกลิ่นเครื่องหอมจะได้ติดหนานใน เส้นใยผ้า หลังจากอบเรียบร้อยแล้วนำไปตากให้แห้งแล้วเก็บให้เรียบร้อยสามารถนำไปสวมใช้ได้ การอบด้วยสมนไพรเป็นการนำผ้าไหมที่ผ่านกระบวนการย้อมด้วยมะเกลือจนติดสีดีแล้วนำมาอบด้วย สมุนไพรที่มีในท้องถิ่นให้มีกลิ่นติดทนนาน โดยใช้เทคนิคและภูมิปัญญาที่มีการสืบทอดจากรุ่นสู่รุ่น ซึ่งมีเพียง ผู้รู้บางท่าน บางกลุ่มเท่านั้นที่ยังคงอบผ้าไหมด้วยสมุนไพรในท้องถิ่นอยู่ ประโยชน์ของสมุนไพรช่วยรักษา ผิวพรรณไม่ให้ระคายเคือง เพื่อให้ผ้ามีกลิ่นหอมของสมุนไพรติดทนนาน กลิ่นหอมจากสมุนไพรช่วยในด้านด้านการ หายใจ ช่วยป้องกันแมลง เพิ่มความเย็นสบายสำหรับผู้ใช้สวมใส่หรือปกลุม เพราะมีการระบายความร้อนได้ดี เป็นภูมิปัญญาและเอกลักษณ์สำคัญของบ้านเมืองน้อย ตำบลเมืองหลวง อำเภอห้วยทับทับทัน จังหวัดศรีสะมาษ

คำสำคัญ