กระบวนการสืบทอดอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมการแสดงหนังเงาของอาเซียน : กรณีศึกษาไทย ลาวและกัมพูชา

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้ได้รับทุนสนับสนุนจากกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรมปีงบประมาณ ๒๕๕๙ เป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพ มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษากระบวนการสืบทอดการแสดงหนังเงาของไทย ลาวและกัมพูชา และเพื่อศึกษาอัตลักษณ์การแสดงหนังเงาของไทย ลาวและกัมพูชา โดยมีขอบเขตพื้นที่ศึกษาข้อมูลคณะหนังเงาเล็กในอนุภูมิภาคสามเหลี่ยมมรกต อันประกอบไปด้วย คณะหนังประโมทัยของจังหวัดอุบลราชธานี ประเทศไทย จำนวน ๒ คณะ, คณะหนังปลัดตื้อ แขวงจำปาศักดิ์ ประเทศลาว จำนวน ๑ คณะ และคณะหนังแสบกโต๊จ จังหวัดเสียมราฐ ประเทศกัมพูชา จำนวน ๑ คณะ นำเสนอผลการวิจัยแบบพรรณนาวิเคราะห์ ผลการศึกษาพบว่า กระบวนการสืบทอดการแสดงหนังเงาของไทย ลาวและกัมพูชา มีรูปแบบร่วมกัน ๓ ลักษณะ คือ ๑. การรักษาต้นฉบับทางวัฒนธรรม ๒. การปรับปรนให้เข้ากับบริบทของสังคมปัจจุบัน และ ๓) การส่งเสริม สนับสนุนและเผยแพร่ ซึ่งลักษณะของการสืบทอด ๒ ลักษณะแรกนั้นพบว่า ปรากฏในการสร้างสรรค์และการสืบทอดรูปหนัง, การสร้างสรรค์และสืบทอดดนตรีประกอบการแสดง, การสร้างสรรค์และการสืบทอดโรงหนัง จอหนัง การจัดเวที, การสร้างสรรค์และการสืบทอดผ่านพิธีกรรมการแสดง และการสอดแทรกความเป็นพื้นบ้าน และในส่วนของการส่งเสริม สนับสนุนและเผยแพร่นั้น พบใน ๒ ประเด็น คือ การถ่ายทอดสื่อคนรุ่นหลัง และการเผยแพร่ผ่านสื่อ โซเชียล ส่วนอัตลักษณ์เฉพาะของแต่ละคณะนั้น ปรากฏผ่านลักษณะของการสืบทอดทั้ง ๓ ลักษณะข้างต้น และพบว่าอัตลักษณ์บางประการกลายเป็นลักษณะร่วมของการแสดงหนังเงาเล็กของทั้งสามประเทศ โดยเฉพาะรูปหนัง ดนตรีประกอบและพิธีกรรมการแสดง นอกจากนี้ยังพบลักษณะที่ดีของการสืบทอดตามบริบทของสังคม ของคณะหนังในจังหวัดอุบลราชธานี ประเทศไทย ที่สามารถดำรงอยู่ได้ภายใต้กระแสโลกาภิวัตน์ คือ การปรับเปลี่ยนรูปแบบการแสดงของคณะรุ่งสุรียาบันเทิงศิลป์ ที่ใช้การแสดงหนังเงาร่วมกับการแสดงหมอลำซิ่งจนเป็นที่นิยมของผู้ชม และคณะหนังวัดโบ จังหวัดเสียมราฐ ประเทศกัมพูชาที่ยังคงรักษาต้นฉบับทางวัฒนธรรมหนังเงาดั้งเดิม เพื่อแสดงให้แก่นักท่องเที่ยวชม และมีการส่งเสริมให้สร้างรูปหนังเป็นสินค้าที่ระลึก การสืบทอดการแสดงและการดำรงอัตลักษณ์ของหนังเงาในอนุภูมิภาคสามเหลี่ยมมรกตนั้น จำเป็นต้องปรับปรนให้เหมาะสมกับบริบททางวัฒนธรรมของแต่ละประเทศ และประเด็นสำคัญต้องสามารถตอบสนองความต้องการบริโภคสื่อบันเทิงของผู้ชมได้อย่างเพียงพอ ตรงใจ นอกจากนั้นแล้วยังต้องสามารถสร้างรายได้ทางเศรษฐกิจให้กับผู้สืบทอดอย่างสม่ำเสมอและมากพอต่อการเลี้ยงชีพ เพื่อจะได้เป็นสิ่งเย้ายวนให้มีคนรุ่นใหม่ร่วมสืบสานการแสดงไม่ขาดสาย หนังเงาจึงจำสามารถดำรงอยู่คู่อาเซียนได้อย่างยืนยง

คำสำคัญ