ระบบการจัดการสายโซ่อุปทานของข้าวอินทรีย์ ในจังหวัดอุดรธานี

บทคัดย่อ

โครงการวิจัย เรื่อง การศึกษาระบบการจัดการสายโซ่อุปทานของข้าวอินทรีย์ ในจังหวัดอุดรธานี มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษารูปแบบและระบบการจัดการสายโซ่อุปทานข้าวอินทรีย์ ประเมินศักยภาพ ปัญหา โอกาส และอุปสรรคของระบบการจัดการสายโซ่อุปทาน และพัฒนาแนวทางการเพิ่มศักยภาพระบบการจัดการสายโซ่อุปทานของข้าวอินทรีย์ในจังหวัดอุดรธานี โดยศึกษา สำรวจ บริบทการผลิตและข้อมูลเส้นทางการเชื่อมโยงข้าวอินทรีย์จำนวน 10 อำเภอ ในจังหวัดอุดรธานี ดำเนินการโดยการสำรวจข้อมูลทุติยภูมิจากเอกสาร รายงานการศึกษาที่เกี่ยวข้อง สำรวจข้อมูลปฐมภูมิโดยการสัมภาษณ์เชิงลึก Focus Group กับตัวแทนเกษตรกรที่ปลูกข้าวอินทรีย์, ตัวแทนพ่อค้า ผู้รวบรวม สหกรณ์การเกษตร และหน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง การจัดเวทีประชาคม เพื่อคืนข้อมูลและแลกเปลี่ยนเรียนรู้เพื่อพัฒนาแนวทางการเพิ่มประสิทธิภาพระบบการจัดการสายโซ่อุปทานข้าวอินทรีย์ รวมทั้งแนวทางการสร้างเครือข่ายความร่วมมือในอนาคต ระหว่างกลุ่มที่เกี่ยวข้องตามกรอบของการจัดการโซ่อุปทาน ประชากรและกลุ่มตัวอย่าง ประชากรที่ใช้ในการศึกษาวิจัยในที่นี้แบ่งเป็น 2 ส่วน คือ (1) เชิงปริมาณ ศึกษาในกลุ่มประชากรที่เป็นเกษตรกรข้าวอินทรีย์อยู่ใน จังหวัดอุดรธานี ในการศึกษาครั้งนี้กําหนดขนาดของกลุ่มตัวอย่างจํานวน 300 ราย ผู้วิจัยได้ทําการเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบเฉพาะเจาะจง (2) เชิงคุณภาพ ศึกษาในกลุ่มประชากรที่เป็นเกษตรกรข้าวอินทรีย์ที่อาศัยอยู่ใน จังหวัดอุดรธานี คณะผู้วิจัยได้เลือกกลุ่มตัวอย่าง คือเกษตรกรข้าวอินทรีย์ จังหวัดอุดรธานี ที่ได้ขึ้นทะเบียนกับสํานักงานศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวจังหวัดอุดรธานี ในการศึกษาครั้งนี้กำหนดขนาดของกลุ่มตัวอย่างจํานวน 300 ราย โดยการกำหนด เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย การศึกษาครั้งนี้ผู้วิจัยได้จัดทําข้อมูลการวิจัยโดยใช้แบบแบบสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) โดยแบ่งเครื่องมือออกเป็น 3 ตอน การวิเคราะห์ข้อมูลและสถิติที่ใช้ในการศึกษาวิจัยครั้งนี้เป็นการศึกษาวิจัยเชิงปริมาณ และวิจัยเชิงคุณภาพ นําข้อมูลมาวิเคราะห์เนื้อหาแล้วนํามาเขียนเป็นความเรียง พบว่า 1. บริบทของการผลิตข้าวอินทรีย์ในจังหวัดอุดรธานี บริบทของการผลิตข้าวอินทรีย์ในจังหวัดอุดรธานีข้อมูลทั่วไปของเกษตรกรปลูกข้าวอินทรีย์ในจังหวัดอุดรธานี พบว่า เกษตรกรที่ปลูกข้าวอินทรีย์ในจังหวัดอุดรธานี มีจำนวนทั้งหมด 1,615 ราย แยกเป็นรายอำเภอ จำนวน 10 อำเภอ ได้แก่ อำเภอบ้านดุง จำนวน 391 ราย คิดเป็นร้อยละ 24.21 อำเภอเมืองอุดรธานี จำนวน 356 ราย คิดเป็นร้อยละ 22.04 อำเภอทุ่งฝน จำนวน 170 ราย คิดเป็นร้อยละ 10.52 อำเภอหนองหาน จำนวน 147 รายคิดเป็นร้อยละ 9.10 อำเภอประจักษ์ศิลปาคม จำนวน 152 ราย คิดเป็นร้อยละ 9.41 อำเภอกุดจับ จำนวน 249 ราย คิดเป็นร้อยละ 15.41 อำภอกู่แก้ว จำนวน 62 ราย คิดเป็นร้อยละ3.84 อำเภอพิบูลย์รักษ์ จำนวน 49 ราย คิดเป็นร้อยละ 3.03 อำเภอไชยวาน จำนวน 14 รายคิดเป็นร้อยละ 0.87 และอำเภอสร้างคอม จำนวน 25 ราย คิดเป็นร้อยละ 1.55 2. สภาพการผลิต ความคิดเห็นและปัญหาในการจัดการห่วงโซ่อุปทานข้าวอินทรีย์ 1) สภาพการผลิต การจัดการ ปัญหาและอุปสรรคในการผลิตข้าวอินทรีย์ (1) สภาพการผลิต พื้นที่ปลูก เฉลี่ย 8.64 ไร่ ในรอบปีที่ผ่านมา ปริมาณข้าวอินทรีย์ ไม่เกิน 2,592 กิโลกรัม เฉลี่ย 300 กิโลกรัม ปริมาณผลผลิตข้าวอินทรีย์ต่อไร่ ส่วนใหญ่อยู่ระหว่าง 250 -600 กิโลกรัม เฉลี่ย 383 กิโลกรัมต่อไร่ (2) สภาพการจัดการผลิต พบว่า เกษตรกร ไถกลบฟางหรือตอซังข้าวก่อนการปลูกข้าวอินทรีย์ทั้งหมด และไถดะเพื่อทำลายวัชพืชและพลิกหน้าดิน ไถแปร ไถคราดและหว่านข้าวหรือปักดำ 2) ความคิดเห็นของเกษตรกรที่มีต่อการจัดการห่วงโซ่อุปทาน ได้แก่ การผลิตข้าวอินทรีย์ทำให้ดินดีขึ้น 3) ปัญหาของเกษตรกรที่มีต่อการจัดการห่วงโซ่อุปทาน ในด้านการผลิต เกษตรกรมีปัญหาการขาดแหล่งน้ำ แรงงาน เงินทุนหมุนเวียน เครื่องมือเครื่องจักร และองค์ความรู้ในการผลิตข้าวอินทรีย์ 3. การจัดการห่วงโซ่อุปทานข้าวอินทรีย์ของกลุ่มเกษตรกรจังหวัดอุดรธานี กลุ่มเกษตรกร ไม่มีความแตกต่างกันมากนักในรูปแบบการดำเนินงาน กระบวนการ จัดการทุกกลุ่มในแต่ละพื้นที่มีความเข้มแข็งของระบบการผลิตข้าวอินทรีย์ แต่ยังไม่เข้าถึงตลาดและกลุ่มเป้าหมาย ถึงแม้จะมีช่องทางที่หลากหลายในการจำหน่ายผลิตภัณฑ์ รวมถึงผลิตภัณฑ์ในห่วงโซ่มูลค่า การพัฒนาผลิตภัณฑ์ยังไม่ต่อเนื่องเนื่องจากขาดองค์ความรู้ด้านการออกแบบผลิตภัณฑ์และเงินทุน ปัญหาที่พบคือน้ำที่ใช้ในการเกษตรยังไม่เพียงพอและอาจยังมีสารเคมีตกค้าง ความต้องการสนับสนุนจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ องค์ความรู้ด้านการผลิตปุ๋ยชีวภาพ เงินทุน งานวิจัยที่สนับสนุนในการผลิต การรวมกลุ่ม การแปรรูป และการจำหน่ายผลผลิต 4. การส่งเสริมการจัดการห่วงโซ่อุปทานข้าวอินทรีย์จังหวัดอุดรธานี 1. รูปแบบและแนวทางการส่งเสริมการจัดการห่วงโซ่อุปทาน 1) รูปแบบการส่งเสริมการจัดการห่วงโซ่อุปทาน (1) ระดับต้นน้ำ เริ่มจากการที่ หน่วยงานที่รับผิดชอบ นักวิชาการ สถาบันการศึกษา หรือเกษตรกรผู้นำ ที่มีความรู้ความเชี่ยวชาญ และได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่องในส่วนของข้อมูลเนื้อหาที่เกี่ยวข้องกับ กระบวนการผลิตข้าวอินทรีย์ ให้มีส่วนร่วม เพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้เทคโนโลยีหรือนวัตกรรมที่เหมาะสม โดย ผ่านช่องทางต่าง ๆ เช่น การเยี่ยมเยียนไร่นา การศึกษาดูงานแปลงสาธิต การฝึกอบรม รวมถึงการ ใช้สื่อเทคโนโลยี เพื่อให้เกษตรกรรับรู้และเข้าใจในกระบวนการผลิตที่ถูกต้อง แล้วจึงยอมรับนำไปใช้ กับไร่นาของตนเองต่อไป (2) ระดับกลางน้ำ หน่วยงานที่รับผิดชอบ ประสานงานระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ กรมการข้าว กรมวิชาการเกษตร กระทรวงพาณิชย์ กระทรวงอุตสาหกรรม สถาบันการศึกษา ในท้องถิ่นภายในพื้นที่ เพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้เทคโนโลยีหรือนวัตกรรมที่เหมาะสมในการเก็บเกี่ยว ผลผลิต การแปรรูปเพื่อเพิ่มมูลค่าของสินค้า การตรวจสอบรับรองมาตรฐานการผลิต รวมถึงการ สร้างตราสัญลักษณ์ของสินค้าที่เป็นไปตามมาตรฐานที่กำหนด โดยผ่านช่องทางต่าง ๆ เช่น การ ประชุมกลุ่ม การศึกษาดูงานแปลงสาธิต การฝึกอบรม การสนทนารายบุคคล รวมถึงการใช้สื่อ เทคโนโลยี เพื่อให้เกษตรกรรับรู้และเข้าใจในกระบวนการเก็บเกี่ยว การแปรรูปและจัดเก็บสินค้าที่ จะทำให้ผู้บริโภคเกิดความเชื่อมั่น (3) ระดับปลายน้ำ หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ประสานงานระหว่างหน่วยงานต่างๆ ได้แก่ กระทรวงพาณิชย์ กระทรวงอุตสาหกรรม หน่วยงานต่าง ๆ ภายในพื้นที่จังหวัดอุดรธานี เพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้การหาช่องทางการประชาสัมพันธ์และการตลาดของสินค้า การสนับสนุนการจัดจำหน่ายในช่องทางที่หลากหลายทั้งในและต่างประเทศ โดยผ่านช่องทางต่าง ๆ เช่น การทำสัญญา ซื้อขายล่วงหน้ากับผู้บริโภค ตลาดนัดที่หน่วยงานราชการต่างๆ จัดขึ้น การขายผ่านช่องทางออนไลน์ รวมถึงการใช้สื่อ เทคโนโลยีเพื่อช่วยในการประชาสัมพันธ์ เพื่อให้ผู้บริโภครับรู้ถึงความหลากหลายของสินค้าที่เป็นไป ตามมาตรฐาน โดยสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ รูปแบบการส่งเสริมการจัดการห่วงโซ่อุปทานข้าวอินทรีย์ทั้งระบบ ระเทศ จัดให้มีเวทีเพื่อสร้างความ เชื่อมโยงของเครือข่ายทางการตลาดข้าวอินทรีย์พัฒนาตลาดข้าวอินทรีย์ในชุมชน ต่างๆ เพื่อเป็นทุนหมุนเวียนสำหรับการรับซื้อผลผลิตเกษตรอินทรีย์และส่งเสริมช่องทางการตลาด สำหรับผลิตภัณฑ์ที่ได้จากข้าวอินทรีย์ (4) ด้านการพัฒนาเกษตรกร จัดอบรมเกษตรกร เพื่อให้เห็นถึงความสำคัญในการเข้าสู่ระบบการจัดการห่วงโซ่อุปทานของการผลิตข้าวอินทรีย์สนับสนุนการจัดทำแหล่งเรียนรู้ด้านการ จัดการห่วงโซ่อุปทานข้าวอินทรีย์และให้การสนับสนุน

คำสำคัญ