การพัฒนาผลิตภัณฑ์อาหารสุขภาพและเวชสำอางเพื่อเพิ่มมูลค่าข้าวพันธุ์พื้นเมืองที่มีสีโดยการปลูกแบบเกษตรอินทรีย์

บทคัดย่อ

ข้าวเกษตรอินทรีย์เริ่มเป็นที่ต้องการของตลาดผู้บริโภคที่คำนึงถึงสุขภาพมากขึ้น แต่ยังขาดการสนับสนุนให้ผลิตแบบครบวงจรหรือพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์ที่มีมูลค่าเพิ่มขึ้น การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาปัญหาและแนวทางเพื่อกำหนดการจัดการเส้นทางเดินของข้าวอินทรีย์พันธุ์พื้นเมืองที่มีสู่ตลาดอย่างมีมาตรฐานและคุณภาพสูงเป็นที่พึงพอใจของผู้บริโภค 2) ศึกษาคุณค่าทางโภชนาการของข้าวพันธุ์พื้นเมืองที่มีสีจำนวน 10 สายพันธุ์ และ 3) สำรวจความต้องการตลาดและรูปแบบผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพที่ผลิตจากข้าวพันธุ์พื้นเมืองที่มีสี การศึกษาข้อมูลทุติยภูมิที่มีรายงานเผยแพร่และการเก็บข้อมูลปฐมภูมิ โดยการสัมภาษณ์เกษตรกรทั้งในลักษณะสัมภาษณ์เดี่ยวและประชุมกลุ่มเกษตรกรที่ปลูกข้าวอินทรีย์จากตำบลกำแมด อำเภอกุดชุม จังหวัดยโสธร พบว่าปัจจุบันกลุ่มเกษตรอินทรีย์ในพื้นที่มีการรวมตัวเป็น 4 กลุ่มย่อยที่ทำงานเป็นเครือข่าย และมีความร่วมมือกันระหว่างกลุ่ม โดยมีเป้าหมายเพื่อส่งเสริมการปลูกข้าวอินทรีย์ในพื้นที่ดังกล่าว โดยมีการปลูกข้าวหลากหลายสายพันธุ์เนื่องจากมีปัจจัยเอื้อในกลุ่มเกษตรกรผลิตข้าวอินทรีย์ 4 เรื่อง คือ 1) ลักษณะความหลากหลายของพื้นที่นาทำให้ปลูกข้าวชนิดต่างๆ โดยมีช่วงเวลาที่แตกต่างกัน เช่นปลูกข้าวเบาในนาดอน ข้าวกลางในนาลุ่ม และข้าวหนักในนาทามได้ 2) การมีการจัดการระบบแรงงานของครอบครัวได้อย่างมีประสิทธิภาพ 3) ข้าวแต่ละสายพันธุ์มีประโยชน์แตกต่างกัน และ 4) ไม่จำเป็นต้องพึ่งพาเทคโนโลยีขั้นสูง แต่เมื่อเวลาผ่านไปการปลูกข้าวลักษณะดังกล่าวได้ลดลงเนื่องจาก 1) เกษตรกรเน้นปลูกข้าวสายพันธุ์ที่รัฐบาลสนับสนุนเพื่อขายมากกว่าปลูกหลากหลายสายพันธุ์ 2) เกิดการขาดแคลนสายพันธุ์พื้นเมืองที่มีคุณภาพ และ 3) ปัญหาที่โรงสีทั่วไปไม่ยอมสีข้าวพันธุ์พื้นเมือง เนื่องจากขนาดเมล็ดไม่พอดีกับเครื่องสีข้าวจึงทำให้เกิดการรวมกลุ่มเพื่ออนุรักษ์ข้าวพันธุ์พื้นเมืองให้มีจำนวนมากขึ้น ซึ่งกลุ่มเกษตรอินทรีย์เหล่านี้จัดเป็นกลุ่มที่ประสบความสำเร็จในการปลูกและอนุรักษ์ข้าวพันธุ์พื้นเมืองที่มีสี อย่างไรก็ดีเนื่องจากปัจจุบันยังมีเกษตรกรที่ปลูกข้าวแบบเคมีอยู่ในพื้นที่ จึงต้องการการสนับสนุนในเชิงนโยบายจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง สำหรับต้นทุนการปลูกข้าวในปัจจุบัน 6,000-7,000 บาทต่อไร่ และกลุ่มเกษตรอินทรีย์ส่วนใหญ่นำข้าวไปจำหน่ายโดยตรง โดยไม่ผ่านพ่อค้าคนกลาง แต่ยังขาดการจัดการด้านอุปทานและอุปสงค์ที่เหมาะสม สำหรับปัญหาที่ต้องแก้ไขเร่งด่วน ได้แก่ การเพิ่มสมาชิกและพื้นที่ปลูกข้าวอินทรีย์โดยเฉพาะคนรุ่นใหม่ การได้รับมาตรฐานรับรองคุณภาพข้าวอินทรีย์และการบรรจุผลิตภัณฑ์ การสนับสนุนเชิงนโยบายจากรัฐบาล การพัฒนาระบบการจำหน่ายและการประชาสัมพันธ์ ตลอดจนการแปรรูปให้ได้ผลิตภัณฑ์จากข้าวที่มีมูลค่าสูงขึ้น เป็นต้น การเก็บรวบรวมข้าวที่มีจำนวน 10 สายพันธุ์ ซึ่งเป็นข้าวเหนียว 4 สายพันธุ์ และข้าวเจ้า 6 สายพันธุ์ มีสีเข้มมากน้อยแตกต่างกัน ซึ่งเมื่อวิเคราะห์คุณค่าทางโภชนาการของข้าวกล้องเหล่านี้ พบว่า มีคาร์โบไฮเดรต 73.27-77.42%, ไขมัน 2.71-3.74%, โปรตีน 7.39-10.09% ข้าวทั้ง 10 สายพันธุ์ไม่มีการปนเปื้อนโลหะหนัก ตะกั่วและแคดเมียม และมีปริมาณสังกะสีและเหล็กเท่ากับ 1.57?0.28-2.47?0.05 และ 0.47?0.08-2.33?0.19 ppm ตามลำดับ ตรวจพบทองแดงในข้าว 3 สายพันธุ์ (0.05?0.03-0.09?0.02 ppm) คือ ข้าวก่ำใหญ่ มะลิแดง และสุโขทัยแดง ปริมาณวิตามิน B1, B2, B6, B9 และ B12 เท่ากับ 3.20?0.02-4.00?0.04, 0.67?0.02-0.95?0.04, 5.12?0.17-7.26?0.11, 0.18-0.37 และ < 0.001-0.005 ?g/g ตามลำดับ โดยพบว่าข้าวเหลืองมีสังกะสี เหล็ก วิตามิน B1, B2 และ B9 สูงกว่าข้าวอื่นๆ การตรวจวิเคราะห์ฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระโดยวิธี DPPH พบว่า ค่า EC50 เท่ากับ 2.48-8.01 mg ซึ่งข้าวก่ำน้อยมีฤทธิ์สูงสุดและข้าวเหลืองมีฤทธิ์ต่ำสุด มีค่า FRAP เท่ากับ 0.75?0.32-4.12?0.93 ?g/g โดยมีฤทธิ์สูงสุดในข้าวก่ำเปลือกขาวและต่ำสุดในข้าวเหลือง ปริมาณฟีโนลิครวมเท่ากับ 0.90?0.04-3.20?0.07 mg TAE/g ตรวจพบแอนโทไซยานินในรูป cyanidine-0-glucoside equivalent (Cy-3E) โดยวิธีวัดค่าการดูดกลืนแสงเท่ากับ 0-5.23?0.56 mg/g และการหาปริมาณ cyanidine-0-glucoside โดยวิธี HPLC พบเฉพาะในข้าว 7 ชนิด โดยไม่พบในข้าวเหนียวแดง มะลิแดง และเหลือง ปริมาณเบตาแคโรทีนเท่ากับ 124.56-143.98 ?g/g โดยพบสูงสุดในข้าวมะลิแดง และแกมมาโอไรซานอลเท่ากับ 33.0?0.0-54.0?5.0 mg% โดยพบสูงสุดในข้าวสุโขทัยดำ นอกจากนี้การตรวจวิเคราะห์โคลโรฟิลล์ a, b แคโรทีนอยส์รวมโดยวิธีวัดค่าการดูดกลืนแสง พบว่ามีค่าเท่ากับ 0.25?0.11-20.00?0.64, 0.44?0.19-41.40?0.88 และ 3.84?0.31-43.05?2.18 ?g/g สำหรับเมล็ดข้าวกล้อง ตามลำดับ และยังสามารถตรวจหาค่าเหล่านี้ในแกลบของข้าว เท่ากับ 0.27?0.16-17.20?1.96, 2.40?0.56-22.87?3.53 และ 7.80?1.11-38.84?0.43 ?g/g ตามลำดับ การสำรวจความต้องการตลาดและรูปแบบผลิตภัณฑ์สุขภาพในกลุ่มประชากรทั่วไป จำนวน 500 คน พบว่ากลุ่มตัวอย่างเคยบริโภคข้าวพันธุ์พื้นเมืองที่มีสี ได้แก่ ข้าวก่ำใหญ่ ข้าวเหนียวแดง ข้าวมะลิแดง และข้าวหอมนิล เป็นต้น เหตุผลที่รับประทานเนื่องจากมีคุณค่าทางโภชนาการสูง และมักรับประทานในรูปข้าวสุกทั้งข้าวเจ้าและข้าวเหนียว รองลงมาบริโภคในรูปข้าวกล้องงอก จมูกข้าว เครื่องดื่ม และน้ำนมข้าว นิยมซื้อผลิตภัณฑ์จากตลาดสด ห้างสรรพสินค้า และร้าน OTOP และส่วนใหญ่ยังประสงค์บริโภคต่อไป เหตุผลหลักในการซื้อผลิตภัณฑ์ข้าวอินทรีย์ที่มีสี คือ คุณค่าทางโภชนาการและความปลอดภัย แม้จะมีราคาสูงกว่าข้าวอื่นๆ มีความต้องการผลิตภัณฑ์เพื่อเป็นอาหารสุขภาพในลักษณะต่างๆ ได้แก่ ข้าว น้ำนมข้าว จมูกข้าว เส้นก๋วยเตี๋ยว ไอศกรีม ขนมจีน น้ำมันรำข้าว ข้าวกล้องงอก และเครื่องดื่ม เป็นต้น สำหรับรูปแบบอื่นๆ ที่ไม่ใช่ข้าวต้องการเป็นผงสำหรับชงดื่ม รูปแบบเม็ดหรือแคปซูล หากนมาพัฒนาเป็นเวชสำอางต้องการในรูปแบบโลชั่น แชมพู แป้ง และโฟมทำความสะอาดผิว เป็นต้น ด้านราคาของผลิตภัณฑ์ควรใกล้เคียงกับผลิตภัณฑ์ประเภทเดียวกับที่มีจำหน่าย นิยมซื้อผลิตภัณฑ์ในห้างสรรพสินค้า โดยให้ความสำคัญต่อชื่อเสียงหรือความน่าเชื่อถือของผู้ผลิตและช่องทางการประชาสัมพันธ์ที่ดี คือ โทรทัศน์

คำสำคัญ