การจัดการความรู้ภูมิปัญญาชาวบ้านในการดูแลสุขภาพตามวิถีชาวอีสาน

บทคัดย่อ

งานวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อสังเคราะห์ภูมิปัญญาในการดูแลรักษาสุขภาพตามวิถี ชาวอีสานในด้านต่างๆ ด้วยวิธีการสำรวจจากงานวิจัยที่มีบันทึกตำรับยาและวิธีการรักษาสุขภาพของชาวอีสานในตำรายาโบราณแล้วทำการสังเคราะห์ โดยได้ทำการคัดสรรศึกษาจำนวน ๗ ผลงานวิจัย ซึ่งข้อมูลองค์ความรู้และปัญหาจากการสังเคราะห์ดังกล่าว จะนำมาเพื่อการแลกเปลี่ยนเรียนรู้การจัดการความรู้ (Knowledge management) ภูมิปัญญาของหมอยาพื้นบ้านในอดีตและภูมิปัญญาของหมอยาพื้นบ้านปัจจุบันในการดูแลรักษาสุขภาพของชาวอีสานด้วยวิธีการสัมภาษณ์และจัดกระบวนการ Focus group หมอพื้นบ้านที่มีชื่อเสียงในภาคอีสาน จำนวน ๑๓ คน โดยใช้เทคนิค Snow ball และนำองค์ความรู้ภูมิปัญญาในการดูแลรักษาสุขภาพของชาวอีสานที่ได้ถ่ายทอดไปสู่กลุ่มเป้าหมายจำนวน ๓ ครั้ง และจัดทำฐานข้อมูลสมุนไพรในท้องถิ่นเพื่อเผยแพร่องค์ความรู้ภูมิปัญญา ผลการวิจัยเป็นดังนี้ ๑) ผลการสังเคราะห์ภูมิปัญญาในการดูแลรักษาสุขภาพของชาวอีสาน พบว่า การรักษาโรคภัยไข้เจ็บจะรักษาตามสาเหตุของการเกิดโรค ซึ่งมีสาเหตุ ๕ ประการ ได้แก่ การเจ็บป่วยเกิดจากร่างกายเสื่อมไปตามธรรมชาติ(สัจธรรม) ถูกผีร้าย ไสยศาสตร์ ขวัญหาย กรรมในอดีตชาติและกรรมในปัจจุบัน ส่งผลให้ชาวอีสานมีวัฒนธรรมในการดูแลรักษาสุขภาพแบบผสมผสาน (Complementary care) อาทิ ใช้สมุนไพรรักษาโรคทางร่างกาย ใช้เวทมนต์คาถาขับไล่ผีร้าย ใช้โภชนาการ(ขะลำ) ใช้พิธีสู่ขวัญ ใช้การปฏิบัติธรรมเสริมกำลังใจให้แก่คนป่วย และดูแลรักษาสุขภาพของคนป่วยแบบองค์รวม (Holistic care) ให้บรรลุเป้าหมาย คือ ผู้ป่วยมีสุขภาพแข็งแรง จิตใจเข้มแข็ง และจิตวิญญาณที่สมบูรณ์ (Explicit knowledge) ๒) หมอยาพื้นบ้านอีสานมีการรวมกลุ่มเพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้ภูมิปัญญาในการดูแลรักษาสุขภาพคนป่วย รวมถึงแลกเปลี่ยนประสบการณ์และความเชี่ยวชาญในการรักษาเฉพาะโรค (Tacit knowledge and personal knowledge) ให้ทันต่อโรคที่ชาวบ้านในชุมชนเป็นอยู่ใน ปัจจุบัน ๓) ผลการประเมินการถ่ายทอดองค์ความรู้สู่กลุ่มเป้าหมายเป็นดังนี้ - ครั้งที่ ๑ การถ่ายทอดความรู้เรื่อง “การอ่านอักษรไทยโบราณ (อักษรตัวธรรมอีสาน) เบื้องต้นในคัมภีร์ยาพื้นบ้านอีสาน” โดยกลุ่มเป้าหมายประกอบด้วยนักศึกษาหลักสูตรสาขาวิชาภาษาไทย นักศึกษาหลักสูตรสาขาวิชาบรรณรักษ์และสารสนเทศศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม รวมจำนวน ๔๓ คน พบว่า โครงการได้รับความพึงพอใจโดยรวมในระดับมาก คิดเป็นร้อยละ ๘๕.๗๒ - ครั้งที่ ๒ การถ่ายทอดความรู้เรื่อง “การเรียนรู้การใช้สมุนไพรในท้องถิ่นและ ภูมิปัญญาในการผลิตยาพื้นบ้านอีสาน” โดบกลุ่มเป้าหมายประกอบด้วยนักศึกษาหลักสูตรสาขาวิชาสาธารณสุขชุมชน และบุคคลทั่วไปที่สนใจ รวมจำนวน ๓๖ คน พบว่า โครงการได้รับความพึงพอใจโดยรวมในระดับมาก คิดเป็นร้อยละ ๘๕.๘๑ - ครั้งที่ ๓ การถ่ายทอดความรู้เรื่อง “การจัดการความรู้ภูมิปัญญาในการดูแลรักษาสุขภาพของชาวอีสานจากหมอยาพื้นบ้านอีสานดีเด่น” โดยกลุ่มเป้าหมายประกอบด้วยนักศึกษาหลักสูตร(พิเศษ) แพทย์แผนไทยของมหาวิทยาลัยราชภัฏมหาสารคาม บุคลากรทางการแพทย์ของสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดมหาสารคาม และบุคคลทั่วไปที่สนใจ รวมจำนวน ๒๓ คน พบว่า โครงการได้รับความพึงพอใจโดยรวมในระดับมาก คิดเป็นร้อยละ ๘๗.๓๙ ๔) ฐานข้อมูลสมุนไพรในท้องถิ่นได้จัดทำในรูปแบบซีดี เพื่อเผยแพร่องค์ความรู้ ภูมิปัญญา

คำสำคัญ