การพัฒนาทางสัณฐานวิทยาและคู่มือการจำแนกชนิดของปลากัดป่าที่พบในประเทศไทย

บทคัดย่อ

ปัญหาการปนเปื้อนทางพันธุกรรมของปลากัดป่าจากการปล่อยปลาลูกผสมที่ไม่ต้องการลงสู่แหล่งน้ำธรรมชาติส่งผลให้ปลามีลักษณะทางสัณฐานวิทยาและพฤติกรรมแตกต่างไปจากลักษณะดั้งเดิม ดังนั้นการศึกษาการบรรยายลักษณะทางสัณฐานวิทยาเพื่อใช้เป็นสิ่งอ้างอิงลักษณะดั้งเดิมของปลากัดป่าควรต้องดำเนินการ ซึ่งข้อมูลจากการศึกษานี้จะเป็นการพัฒนาองค์ความรู้ในด้านการอนุรักษ์และจัดการทรัพยากรปลากัดป่าของประเทศไทยได้ โครงการวิจัยนี้เป็นการดำเนินการต่อจาก “โครงการสำรวจเชิงนิเวศวิทยาและการพัฒนาทางสัณฐานวิทยาของกลุ่มปลากัดป่าก่อหวอดและกลุ่มวางไข่ในประเทศไทย” ระหว่างปี 2563-2564 ซึ่งได้รับทุนสนับสนุนการวิจัยจากสำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ (วช) โดยมีวัตถุประสงค์ 1. เพื่อเรียบเรียงและศึกษาลักษณะทางสัณฐานวิทยาและจัดทำคู่มือการจำแนกชนิดปลากัดป่าที่พบในประเทศไทย และ 2. เพื่อศึกษาการพัฒนาลักษณะทางสัณฐานวิทยาและจัดทำคู่มือการจำแนกชนิดลูกปลากัดป่าที่พบในประเทศไทย โครงการได้ดำเนินการรวบรวมตัวอย่างป่ากัดป่าจากแหล่งหรือบริเวณที่ใกล้เคียงกับแหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบมากที่สุดทำที่จะเป็นไปได้เพื่อให้ได้ตัวอย่างที่ใกล้เคียงกับตัวอย่างต้นแบบมากที่สุด คัดเลือกปลาที่มีสุภาพดีเพื่อใช้เป็นพ่อแม่พันธุ์สำหรับดำเนินการจัดทำการศึกษาลักษณะทางสัณฐานวิทยาตามระยะการพัฒนาต่อไป ส่วนตัวอย่างที่เหลือจะดำเนินการตรวจสอบลักษณะทางอนุกรมวิธานและจัดเก็บไว้ ณ พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาประมง (KUMF) เพื่อใช้เป็นตัวอย่างอ้างอิง ภายใต้โครงการนี้ ได้ดำเนินการทบทวนการใช้ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อท้องถิ่น และชื่อทางการค้าของปลากัดป่าทั้ง 12 ชนิดแล้ว และประสบความสำเร็จในการเพาะพันธุ์กลุ่มป่ากัดป่าเพื่อใช้เป็นตัวอย่างสำหรับศึกษาสัณฐานวิทยาตามระยะการพัฒนาของลูกปลาอีกด้วย จากการตรวจสอบและบรรยายลักษณะทางสัณฐานวิทยาปลากัดป่าทั้ง 12 ชนิดนี้ ทั้งในระยะโตเต็มวัย 20 หมายเลขทะเบียน (KUMF 7741-7760) และระยะลูกปลา 18 หมายเลขทะเบียน (KUMF 7761 [FL]-7788 [FL]) และคัดเลือกลักษณะจำแนกเพื่อจัดทำคู่มือการจำแนกชนิดแบบ dichotomous key ประกอบรูปวิธาน (ดังภาคผนวก) ในทางอนุกรมวิธานปลากัดป่าอมไข่และกัดป่าก่อหวอดจะมีความแตกต่างกันในเรื่องสัดส่วนของความยาวหัว (28.12-36.42 vs. 24.14-28.31% เมื่อเทียบกับความยาวมาตรฐาน) และจำนวนมัดกล้ามเนื้อลำตัว (29-31, ฐานนิยม = 29 vs. 30-32, ฐานนิยม = 30) ในตัวอย่างลูกปลาระยะวัยอ่อน ส่วนรูปแบบของจุดสีและแต้มสีดำจะเป็นลักษณะทางอนุกรมวิธานที่สำคัญในการจำแนกในระดับชนิดทั้งปลาระยะโตเต็มวัยและระยะลูกปลา สำหรับปลากัดป่าอมไข่นั้น ได้ดำเนินการปรับปรุงเทคนิคการเพาะพันธุ์และอนุบาลโดยการเพิ่มขนาดตู้เพาะ การจัดเตรียมที่หลบซ่อนด้วยพรรณไม้น้ำและท่อ PVC การคลุมด้วยฉากดำทึบแสงและวางตู้ไว้ในที่เงียบสงบ และการให้อาหารเสริมด้วยหนอนจิ๋วและอาร์ทีเมียอย่างเพียงพอ พ่อแม่ปลากัดอมไข่จะมีพฤติกรรมการผสมพันธุ์คล้ายกับปลากัดก่อหวอดแต่จะไม่มีพฤติกรรมก่อหวอดสร้างรัง ไข่ที่ได้รับการปฏิสนธิและลูกปลาระยะวัยอ่อนขั้นแรกจะถูกอมไว้ในช่องปากของพ่อปลาเป็นระยะเวลา 11-12 วันหลังการปฏิสนธิ (ยกเว้นปลากัดช้างจะใช้เวลา 18-20 วัน) ลูกปลาแรกคายจะพัฒนาอยู่ในระยะวัยอ่อนขั้นหลังและพัฒนาเข้าสู่ระยะวัยรุ่นภายในระยะเวลา 29-38 วันหลังการปฏิสนธิ ขึ้นอยู่กับชนิดและสภาพการอนุบาล

คำสำคัญ