การศึกษาแบบเปลี่ยนผ่านวิทยาการเฝ้าระวังเชิงรุกการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ Opisthorchis viverrini แบบครบวงจรชีวิตของพยาธิในพื้นที่รอบบึงละหานนา

บทคัดย่อ

บทคัดย่อ พยาธิใบไม้ตับ Opisthorchis viverrini เป็นปัญหาสำคัญของประเทศไทยมายาวนาน โดยเฉพาะภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคเหนือ มีความชุกเท่ากับ 5.1% บึงละหานนาบึงธรรมชาติ เป็นแหล่งน้ำสำคัญในการเกษตร และเป็นแหล่งของปลาน้ำจืด และหอย ที่ครบวงจรชีวิตของพยาธิใบไม้ตับ O. viverrini ที่อาจทำให้ประชาชนที่อาศัยอยู่โดยรอบติดเชื้อพยาธิใบไมตับได้ การศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ พัฒนารูปแบบการป้องกันและควบคุมโรคพยาธิใบไม้ตับการวิจัยแบบบูรณาการสหวิชา และ ศึกษาความชุกของโรคพยาธิใบไม้ตับ โดยคัดกรองกลุ่มเสี่ยงโรคพยาธิใบไม้ตับ O. viverrini โดยลงพื้นที่เก็บตัวอย่างอุจจาระของประชาชน 4 อำเภอ รอบบึงละหานนา เก็บตัวอย่างมูลสุนัขและแมว ตรวจการติดเชื้อด้วยวิธี fecal parasite concentrator kit (FPCK) เก็บตัวอย่างปลาน้ำจืดเกล็ดขาววงศ์ปลาตะเพียน ตรวจหาการติดเชื้อด้วยวิธีการย่อยเทียมด้วยสารละลายเปปซิน และเก็บตัวอย่างหอย Bithynia ตรวจหาการติดเชื้อด้วยวิธี Cercarial shedding และเก็บแบบสอบถามเพื่อหาปัจจัยเสี่ยงในการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ ผลการศึกษาพบว่ามีผู้ติดเชื้อ O. viverrini พบสูงสุดในอำเภอ คอนสวรรค์ พบ 14 ราย จาก 1460 ราย มีความชุกเท่ากับ 0.95 % และมีความหนาแน่นของการติดเชื้อเท่ากับ 73.17 ผลการตรวจตัวอย่างมูลของสุนัขและแมวพบติดเชื้อพยาธิ O. viverrini 2 ตัว จาก 132 ตัว มีความชุก 1.51 % และความหนาแน่นของการติดเชื้อเท่ากับ 15 ผลการตรวจในปลาน้ำจืดเกล็ดขาว พบปลา 3 ชนิดที่ตรวจพบเมตาเซอร์ที่คล้ายกับเมตาเซอร์คาเรียของพยาธิใบไม้ตับ O. viverrini คิดเป็นจำนวนปลาที่ติดเชื้อเมตาเซอร์คาเรียเท่ากับ 9.64% และผลการตรวจในหอย Bithynia ไม่พบเซอร์คาเรียของพยาธิใบไม้ตับในทั้ง 4 อำเภอ และเมื่อคำนวณหาความเสี่ยงต่อการติดเชื้อจากแบบสอบถามพบว่า เพศชายมีอัตราการติดเชื้อสูงกว่าเพศหญิง คิดเป็น 1.27% ช่วงอายุที่มีการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับสูงสุดคือช่วงอายุ 41-50 ปี คิดเป็น 1.48% คนที่มีการศึกษาในระดับประถมศึกษามีการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับสูงสุด คิดเป็น 0.71% อาชีพเกษตรกรรมมีการติดเชื้อพยาธิใบไม้สูงสุด 1.01% การอาศัยอยู่ใกล้แหล่งน้ำพบติดเชื้อสูงสุดคิดเป็น 1.02% คนที่เคยรับประทานปลาดิบมีอัตราการติดเชื้อสูงสุด คิดเป็น 1.04% และคนที่ไม่เคยมีประวัติติดเชื้อพยาธิอัตราการติดเชื้อสูงสุด คิดเป็น 1.41% แบบสอบถามด้านความรู้ ทัศนคติ และการปฏิบัติต่อการเกิดโรคพยาธิใบไม้ตับของประชาชนทั้ง 4 อำเภอ อยู่ในระดับที่ดี ดังนั้นการเฝ้าระวังเชิงรุก จึงเป็นแนวทางสำคัญที่จะใช้เป็นเครื่องมือในการป้องกันและควบคุมการติดเชื้อพยาธิ โดยเฉพาะพยาธิใบไม้ตับ O. viverrini ซึ่งต้องอาศัยความร่วมมือทั้งชุมชน และภาครัฐ เพื่อเป็นการป้องกันควบคุมการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับเพื่อลดอุบัติการณ์การติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ และมะเร็งท่อน้ำดีในประชาชนที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ที่มีความเสี่ยงได้อย่างยั่งยืน คำสำคัญ: Opisthorchis viverrini, Trans-disciplinary, ความชุก, ความหนาแน่น

คำสำคัญ