โครงการวิจัยขับเคลื่อนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้เป็นกลไกลดความเหลื่อมล้ำในพื้นที่

บทคัดย่อ

ด้วยประเทศไทยได้เผชิญกับควำมเหลื่อมล้ำในหลำยมิติทำงด้ำนกำรศึกษำ กำรสร้ำงโอกำส และควำมเสมอภำคทำงสังคม จึงกลำยมำเป็นหนึ่งในนโยบำยสำคัญในกำรพัฒนำประเทศในช่วงระยะ 20 ปี (พ.ศ.2561-2580) ภำยใต้ยุทธศำสตร์ชำติด้ำนกำรสร้ำงโอกำสและควำมเสมอภำคทำงสังคม โดยมีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเป็นกลไกสำคัญในกำรสร้ำงควำมเสมอภำคทำงกำรศึกษำ ด้วยเหตุนี้วิทยำลัยพัฒนำกำรปกครองท้องถิ่น สถำบันพระปกเกล้ำจึงจัดให้มีโครงกำรวิจัยขับเคลื่อนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้เป็นกลไกลดควำมเหลื่อมล้ำในพื้นที่ โดยมีวัตถุประสงค์ 2 ประกำร ได้แก่ เพื่อเสริมสร้ำงให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นสร้ำงควำมเสมอภำคทำงกำรศึกษำ และเพื่อขับเคลื่อนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้ดำเนินโครงกำรเสริมสร้ำงควำมเสมอภำคทำงกำรศึกษำในพื้นที่ เพื่อช่วยแก้ไขปัญหำหรือลดช่องว่ำงควำมเหลื่อมล้ำทำงด้ำนกำรศึกษำที่เกิดขึ้นในพื้นที่ของตน โดยเป็นกำรวิจัยเชิงปฏิบัติกำร ซึ่งผลกำรดำเนินงำนสำมำรถสรุปได้ดังนี้ประการที่ 1 จำกกำรดำเนินโครงกำรวิจัยขับเคลื่อนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้เป็นกลไกลดควำมเหลื่อมล้ำในพื้นที่ มีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่สมัครเข้ำร่วมโครงกำรจำนวน 11 แห่ง ได้แก่ 1) องค์กำรบริหำรส่วนตำบลบำงครก จังหวัดเพชรบุรี 2) องค์กำรบริหำรส่วนตำบลนำขอม จังหวัดนครสวรรค์3) เทศบำลตำบลป่ำก่อดำ จังหวัดเชียงรำย 4) เทศบำลเมืองวิเชียรบุรี จังหวัดเพชรบูรณ์ 5) เทศบำลเมืองบำงกะดี จังหวัดปทุมธำนี 6) เทศบำลเมืองลำพูน จังหวัดลำพูน 7) เทศบำลเมืองเขำสำมยอด จังหวัดลพบุรี8) เทศบำลเมืองนรำธิวำส จังหวัดนรำธิวำส 9) เทศบำลนครสกลนคร จังหวัดสกลนคร 10) เทศบำลนครยะลำ จังหวัดยะลำ และ 11) องค์กำรบริหำรส่วนจังหวัดปัตตำนี จังหวัดปัตตำนี โดยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นดังกล่ำวมีศักยภำพด้ำนองค์กร และสภำพปัญหำแตกต่ำงกันไปตำมบริบทของพื้นที่ประการที่ 2 ในพื้นที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นนำร่องส่วนใหญ่สภำพปัญหำควำมเหลื่อมล้ำที่พบได้แก่ 1) ปัญหำเด็กด้อยโอกำสอันเนื่องมำจำกควำมยำกจน โดยสำเหตุหลักมำจำกอำชีพ เช่น มีอำชีพไม่มั่นคงโดยเฉพำะเมื่อผู้ปกครองต้องย้ำยถิ่นไปทำงำนนอกพื้นที่ กำรขำดแคลนที่ดินในกำรทำเกษตร รำคำผลผลิตทำงกำรเกษตรตกต่ำ ฯลฯ โดยเฉพำะอย่ำงยิ่งเมื่อเกิดกำรแพร่ระบำดของโควิด-19 2) ปัญหำเด็กด้อยโอกำสมำจำกครอบครัว โดยเฉพำะอย่ำงยิ่งจำกกำรหย่ำร้ำงของบิดำมำรดำทำให้ต้องอยู่กับปู่ย่ำตำยำยซึ่งเป็นผู้สูงอำยุกำรได้รับกำรดูแลด้ำนกำรศึกษำจึงน้อยกว่ำอยู่กับบิดำหรือมำรดำ 3) ปัญหำเด็กด้อยโอกำสที่มำจำกควำมพิกำรทำให้เป็นอุปสรรคในกำรศึกษำโดยเฉพำะอย่ำงยิ่งเมื่อครอบครัวมีฐำนะยำกจน 4) ปัญหำเด็กด้อยโอกำสอันเนื่องมำจำกพฤติกรรมของเด็กเอง เช่น ติดยำเสพติด ติดเกม มีบุตรในวัยเรียน 5) ปัญหำเด็กด้อยโอกำสอันเนื่องมำจำกไร้สัญชำติ ทำให้ไม่สำมำรถเข้ำถึงระบบกำรศึกษำได้ ซึ่งพบมำกใน 3 จังหวัดชำยแดนภำคใต้6) ปัญหำกำรกระจุกตัวของนักเรียนในโรงเรียนใดโรงเรียนหนึ่งอันเนื่องมำจำกโรงเรียนมีคุณภำพแตกต่ำงกัน7) ปัญหำคุณภำพของสถำนศึกษำเมื่อพิจำรณำจำกผลสอบตำมมำตรฐำนในระดับประเทศ และ 8) ปัญหำสัดส่วนจำนวนครูต่อจำนวนเด็กต่ำ รวมถึงปัญหำโรงเรียนมีจำนวนเด็กมำกน้อยไม่เท่ำกันทำให้โรงเรียนได้รับกำรสนับสนุนงบประมำณแตกต่ำงกัน จนนำมำสู่ควำมเหลื่อมล้ำในกำรได้รับสวัสดิกำรต่ำง ๆ ของเด็กในโรงเรียนเทั้งนี้ โครงกำรแก้ไขปัญหำควำมเหลื่อมล้ำที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นดำเนินกำรอยู่ อำทิ กำรสนับสนุนทุนกำรศึกษำและอุปกรณ์ทำงกำรศึกษำให้แก่เด็กยำกจน กำรสนับสนุนให้มีครูสอนเด็กด้อยโอกำสเพื่อดูแลเด็กด้อยโอกำสโดยตรง อำทิ เทศบำลนครสกลนคร เทศบำลนครยะลำ เทศบำลเมืองนรำธิวำส เป็นต้นประการที่ 3 โครงการและแผนงานที่เสริมสร้างความเสมอภาคทางการศึกษาขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ผลจำกกำรขับเคลื่อนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทั้ง 11 แห่ง ได้โครงกำรและแผนงำนที่เสริมสร้ำงควำมเสมอภำคทำงกำรศึกษำขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 12 โครงกำรซึ่งสำมำรถจำแนกได้เป็น 5 กลุ่ม ได้แก่1) กลุ่มที่ 1 กลุ่มโครงการที่เกี่ยวข้องกับกองทุนเพื่อการศึกษาของเด็กและเยาวชน มี 4โครงกำร ได้แก่ 1) โครงกำรกองทุนเพื่อสนับสนุนและช่วยเหลือภำวะโภชนำกำรเพื่อลดควำมเหลื่อมล้ำทำงกำรศึกษำของเด็กนักเรียนในเขตตำบลนำขอม (องค์กำรบริหำรส่วนตำบลนำขอม) 2) โครงกำรควำมร่วมมือเพื่อเพิ่มโอกำสทำงกำรศึกษำสำหรับเยำวชนในตำบลบำงกะดี (เทศบำลเมืองบำงกะดี) 3) โครงกำรกองทุนปัจจัยยังชีพสำหรับเด็กและเยำวชนในเขตบริกำรโรงเรียนบ้ำนเขำตูม เพื่อควำมเสมอภำคทำงกำรศึกษำ(องค์กำรบริหำรส่วนจังหวัดปัตตำนี) และ 4) โครงกำรกำรสร้ำงภำคีเครือข่ำยเพื่อระดมทุนช่วยเหลือกำรศึกษำแก่เด็กยำกจนพิเศษโรงเรียนบ้ำนตะบิงตีงี (องค์กำรบริหำรส่วนจังหวัดปัตตำนี)2) กลุ่มที่ 2 กลุ่มโครงการที่เกี่ยวข้องกับกลุ่มเด็กพิเศษและเด็กด้อยโอกาสทางการศึกษา มี 3โครงกำร ได้แก่ 1) โครงกำรดนตรีไทยบำบัด เด็กที่มีปัญหำสมำธิสั้น (เทศบำลเมืองเขำสำมยอด) 2) โครงกำรกำรสร้ำงภำคีเครือข่ำยในกำรจัดกำรศึกษำสำหรับเด็กพิเศษในระบบและนอกระบบกำรศึกษำ (เทศบำลนครสกลนคร) และ 3) โครงกำรพัฒนำคุณภำพชีวิตเด็กด้อยโอกำสนอกระบบกำรศึกษำในเขตเทศบำลเมืองนรำธิวำส (เทศบำลเมืองนรำธิวำส)3) กลุ่มที่ 3 กลุ่มโครงการที่เกี่ยวข้องกับการเข้าถึงการศึกษาของเด็ก มี 1 โครงกำร ได้แก่โครงกำรลดควำมเหลื่อมล้ำทำงกำรศึกษำ (ห้องเรียนออนไลน์ และแท็บเล็ตยืมเรียน เพื่อสร้ำงโอกำสทำงกำรศึกษำ) (เทศบำลนครยะลำ)4) กลุ่มที่ 4 กลุ่มโครงการที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาคุณภาพของครูผู้สอน มี 3 โครงกำร ได้แก่1) โครงกำรกำรพัฒนำรูปแบบกำรจัดประสบกำรณ์เด็กปฐมวัยโดยใช้แนวคิดเรกจิโอ เอมีเลียในสถำนศึกษำสังกัดเทศบำลเมืองลำพูนเพื่อลดควำมเหลื่อมล้ำด้ำนสังคมและกำรศึกษำ (เทศบำลเมืองลำพูน) 2) โครงกำรกำรศึกษำสภำพปัญหำกำรจัดประสบกำรณ์กำรเรียนรู้ระดับปฐมวัย เพื่อนำไปสู่กำรกำหนดรูปแบบกำรพัฒนำสมรรถนะครูปฐมวัยของสถำนศึกษำในเขตเทศบำลเมืองวิเชียรบุรี (เทศบำลเมืองวิเชียรบุรี) และ 3) โครงกำรพัฒนำศักยภำพครูในกำรประเมินพัฒนำกำรของเด็กและกำรจัดทำแผนกำรจัดประสบกำรณ์ เพื่อลดควำมเหลื่อมล้ำทำงกำรศึกษำแก่เด็กอำยุ 2 ขวบของศูนย์พัฒนำเด็กป่ำก่อดำ (เทศบำลตำบลป่ำก่อดำ)5) กลุ่มที่ 5 กลุ่มโครงการที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาคุณภาพสถานศึกษา มี 1 โครงกำร ได้แก่โครงกำรจัดทำแผนพัฒนำคุณภำพกำรศึกษำของศูนย์พัฒนำเด็กเล็กองค์กำรบริหำรส่วนตำบลบำงครก เพื่อลดควำมเหลื่อมล้ำทำงกำรศึกษำ (องค์กำรบริหำรส่วนตำบลบำงครก)ช่น ค่ำอำหำรกลำงวันประการที่ 4 ข้อเสนอแนะและแนวทางการขยายผลหรือต่อยอดโครงการเสริมสร้างความเสมอภาคทางการศึกษาขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น จำกกำรดำเนินโครงกำรวิจัยขับเคลื่อนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้เป็นกลไกลดควำมเหลื่อมล้ำในพื้นที่ ผู้วิจัยมีข้อเสนอแนะและแนวทำงกำรขยำยผลหรือต่อยอดโครงกำรเสริมสร้ำงควำมเสมอภำคทำงกำรศึกษำขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นใน 3 ประเด็นหลัก ๆ ได้แก่1) ระยะเริ่มต้นโครงการ1.1) การคัดเลือกองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเพื่อเข้าร่วมโครงการ ได้แก่ 1) กำรคัดเลือกองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเพื่อเข้ำร่วมโครงกำร สำมำรถทำได้ทั้งกำรรับสมัครองค์กรปกครองส่วนถิ่นในรูปแบบเดิมซึ่งเป็นไปในลักษณะของกำรตั้งรับ และกำรรับสมัครองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในลักษณะเชิงรุกด้วยกำรกำหนดพื้นที่เป้ำหมำยตำมควำมรุนแรงของปัญหำควำมเหลื่อมล้ำ ตำมสภำพปัญหำ และตำมลักษณะของพื้นที่ เช่น เมือง พื้นที่ชนบท และพื้นที่ชำยแดน และ 2) กำรส่งเสริมให้มีภำคีเครือข่ำยเข้ำร่วมในโครงกำรโดยเฉพำะผู้เชี่ยวชำญเฉพำะในพื้นที่เพื่อเป็นที่ปรึกษำและต่อยอดหลังจำกเสร็จสิ้นโครงกำรแล้ว1.2) ขั นเตรียมความพร้อม ได้แก่ 1) กำรให้ควำมรู้เพิ่มเติมในประเด็นเรื่องควำมเสมอภำคทำงกำรศึกษำและควำมเหลื่อมล้ำทำงกำรศึกษำในระดับลึก 2) กำรสนับสนุนงบประมำณในกำรดำเนินโครงกำร และ 3) ควรจัดทำคู่มือโครงกำรวิจัยขับเคลื่อนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้เป็นกลไกลดควำมเหลื่อมล้ำในพื้นที่โดยตรง2) ระยะขับเคลื่อนโครงการ2.1) ขั นของการเสาะหาข้อเท็จจริง ได้แก่ 1) กำรส่งเสริมให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจัดทำฐำนข้อมูลควำมเหลื่อมล้ำในระดับพื้นที่ก่อนเป็นโครงกำรหรือกิจกรรมแรก หลังจำกนั้นจึงขยำยผลไปยังโครงกำรอื่น ๆ ต่อไป กำรจัดอบรมกำรเตรียมควำมพร้อมให้กับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหรือจัดอบรมเฉพำะในเรื่องกำรจัดเก็บข้อมูล วิเครำะห์ข้อมูลและจัดทำข้อมูล ส่งเสริมให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นสำรวจข้อมูลเชิงลึกในประเด็นปัญหำนั้น ๆ ส่งเสริม สนับสนุนให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นพัฒนำระบบฐำนข้อมูลควำมเหลื่อมล้ำทำงกำรศึกษำในระดับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเพื่อให้ได้ข้อมูลที่สอดคล้องกับพื้นที่ของตน และมีควำมทันสมัย ทันสถำนกำรณ์ 2) ในขั้นตอนของกำรวิเครำะห์ควรมีกำรอบรมให้ควำมรู้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โดยเน้นย้ำในเรื่องของกำรนิยำมกลุ่มเป้ำหมำยต่ำง ๆ ที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้เกิดควำมชัดเจนในกำรแก้ไขปัญหำ 3) ควรส่งเสริมให้มีกิจกรรมที่ให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นคืนข้อมูลที่ได้กลับไปสู่ชุมชน เพื่อสะท้อนสภำพปัญหำให้ผู้ปกครองและสังคมได้รับรู้ และ 4) ปรับวิธีคิดขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้มองเด็กและเยำวชนทุกคนในพื้นที่เป็นกลุ่มเป้ำหมำยที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นต้องดูแล2.2) ขั นปักหมุดและชี เป้า ได้แก่ 1) ส่งเสริมและเน้นย้ำให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมีกระบวนในกำรวิเครำะห์แนวทำง/วิธีกำรแก้ไขปัญหำควำมเหลื่อมล้ำทำงกำรศึกษำในพื้นที่ทั้งหมดที่จำเป็นต้องดำเนินกำรก่อนที่จะคัดเลือกบำงโครงกำรขึ้นมำดำเนินกำร 2) สนับสนุนให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจัดทำแผนท้องถิ่นเพื่อสร้ำงควำมเสมอภำคทำงกำรศึกษำในพื้นที่หรือแผนพัฒนำท้องถิ่นเพื่อลดควำมเหลื่อมล้ำทำงกำรศึกษำในพื้นที่ เพื่อเป็นกำรแก้ไขปัญหำในระยะยำวและครอบคลุม2.3) พัฒนาและออกแบบโครงการ ได้แก่ 1) ส่งเสริมให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นตระหนักถึงควำมยั่งยืนของโครงกำร 2) พัฒนำกิจกรรมกำรแลกเปลี่ยนเรียนรู้กับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่ประสบควำมสำเร็จ และ 3) ขยำยระยะเวลำในกำรดำเนินโครงกำรเพื่อให้สำมำรถประเมินผลสำเร็จของโครงกำรได้2.4) ขั นตอนการขับเคลื่อน ได้แก่ กำรติดตำมควำมก้ำวหน้ำและกำรประเมินผลโครงกำรได้แก่ 1) ส่งเสริมให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นขับเคลื่อนผ่ำนเครือข่ำยต่ำง ๆ ที่มีอยู่ในพื้นที่ 2) ส่งเสริมให้ผู้ปกครองและชุมชนเข้ำมำมีส่วนร่วมในกำรขับเคลื่อน 3) ให้ควำมสำคัญกับกำรประเมินควำมเสี่ยงที่จะเกิดขึ้นในกำรดำเนินโครงกำร และ 4) กำหนดให้มีกำรประเมินผลโครงกำรทั้งระยะสั้นและระยะยำว3) ระยะขยายผล3.1) การขยายผลหรือต่อยอดจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นกลุ่มเดิม ได้แก่ 1) ติดตำมและประเมินผลสำเร็จของโครงกำรในระยะที่ 1 2) ถอดเรียนประสบกำรณ์กำรขับเคลื่อนขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และ 3) สนับสนุนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้ต่อยอดกำรดำเนินโครงกำรในระยะที่ 23.2) การขยายผลหรือต่อยอดกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นอื่น ๆ ได้แก่ 1) ควรมีกำรดำเนินโครงกำรวิจัยขับเคลื่อนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นให้เป็นกลไกลดควำมเหลื่อมล้ำในพื้นที่ในระยะที่สองด้วยกำรดำเนินโครงกำรเชิงรุก 2) กำรขับเคลื่อนองค์กรปกครองส่วนถิ่นในกำรสร้ำงกำรศึกษำเพื่อควำมเสมอภำค และ (3) กำรขับเคลื่อนให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นจัดกำรศึกษำในลักษณะ Education for Allและ All for Education

คำสำคัญ