การเก็บรวบรวมฐานข้อมูลและการใช้ประโยชน์จากจิ้งหรีดเพื่อเพิ่มมูลค่าและพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์อาหารโปรตีนแห่งอนาคต

บทคัดย่อ

งานการวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อเก็บรวบรวมข้อมูลผู้เลี้ยง การแปรรูป ผลิตภัณฑ์ และมูลค่าการตลาด ของจิ้งหรีดในเขตพื้นที่จังหวัดพะเยาและจังหวัดเชียงราย รวมถึงเพื่อพัฒนาผลิตภัณฑ์และกระบวนการผลิตผลิตภัณฑ์อาหารแปรรูปจากจิ้งหรีดเพื่อการใช้ประโยชน์เป็นแหล่งโปรตีนอนาคต โดยการพัฒนาสูตร ออกแบบฉลาก และเลือกใช้บรรจุภัณฑ์ที่เหมาะสมสำหรับผลิตภัณฑ์ต้นแบบของอาหารแปรรูปจากจิ้งหรีด ในส่วนแรกการดำเนินงานวิธีวิจัยที่ใช้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ดำเนินการเก็บข้อมูลจากผู้เลี้ยง ประกอบด้วย ข้อมูลด้านเศรษฐกิจและสังคม รูปแบบการเลี้ยง ปริมาณการผลิต ต้นทุน ผลตอบแทน และมูลค่าตลาด โดยเครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ได้แก่ แบบสอบถาม และการสัมภาษณ์แบบมีโครงสร้าง จากนั้นวิเคราะห์ห่วงโซ่คุณค่าการผลิตจิ้งหรีดตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ จากการศึกษาสภาพการเลี้ยงของเกษตรกรผู้เลี้ยงจิ้งหรีดในจังหวัดพะเยา และเชียงราย ส่วนใหญ่มีช่วงอายุ 50-60 ปี เลี้ยงจิ้งหรีดเป็นอาชีพเสริม โดยทำนาเป็นอาชีพหลัก มีเกษตรกรเพศหญิง ร้อยละ 63.64 เกษตรกรที่มีประสบการณ์ในการเลี้ยงจิ้งหรีดอยู่ระหว่าง 1-3 ปี ร้อยละ 45.45 โดยภาพรวมพันธุ์ที่นิยมเลี้ยงมากที่สุด คือพันธุ์ทองแดง ร้อยละ 37.70 โดยเลี้ยงในบ่อแบบกล่องกระเบื้องสมาร์ทบอร์ดเป็นส่วนใหญ่ ร้อยละ 81.82 อาหารที่ให้จะเป็นอาหารเม็ดจิ้งหรีด อาจมีให้ผักเสริม เช่น ใบมันสำปะหลัง ใบกล้วย เป็นต้น การจำหน่ายจิ้งหรีดส่วนใหญ่จำหน่ายให้พ่อค้าคนกลาง โดยจะมารับจิ้งหรีดเป็นประจำ ด้านการจัดการกลางน้ำ พบว่ามีผลิตภัณฑ์จิ้งหรีดแปรรูปที่หลากหลาย ส่วนการจัดการปลายน้ำ พบว่ามีการจำหน่ายหลากหลายช่องทาง นอกจากนี้ผลการวิจัยได้ค้นพบปัจจัยที่ส่งผลต่อความสำเร็จในการเพาะเลี้ยงจิ้งหรีด คือ การสร้างจุดแข็ง การรวมกลุ่มของวิสาหกิจชุมชน มีทักษะและความรู้ความสามารถในการเลี้ยง ประยุกต์ใช้วัตถุดิบท้องถิ่นเพื่อเป็นการลดต้นทุนในการเลี้ยง การเสาะหาโอกาสทางการตลาด ซึ่งเป็นผลจากการวิเคราะห์สภาพแวดล้อมภายในและภายนอก โดยรูปแบบการวิเคราะห์ SWOT สำหรับการพัฒนาผลิตภัณฑ์อาหารแปรรูปจากจิ้งหรีด ดำเนินการวิจัยโดยการพัฒนาสูตรที่เหมาะสมโดยนำจิ้งหรีดมาเป็นส่วนผสมในสูตรสำหรับผลิตภัณฑ์อาหารแปรรูปจากจิ้งหรีด จำนวน 6 ผลิตภัณฑ์ ได้แก่ เครื่องดื่มธัญพืชพร้อมชงเสริมโปรตีนจากจิ้งหรีด น้ำซุปจิ้งหรีดเข้มข้นปรุงสำเร็จ เครื่องดื่มสมุนไพรเสริมเพปไทด์จากจิ้งหรีด ผลิตภัณฑ์โปรตีนบาร์จากจิ้งหรีด ลูกชิ้นปลาเสริมผงจิ้งหรีด และโปรตีนเส้นรสลาบจากจิ้งหรีด ประเมินคุณภาพผลิตภัณฑ์จากการตรวจสอบคุณลักษณะทางเคมีกายภาพ และการทดสอบทางประสาทสัมผัสโดยผู้ทดสอบชิมด้วยวิธี 9-point hedonic scale พบว่า ระดับการเสริมปริมาณของผงจิ้งหรีดที่เหมาะสมสำหรับเครื่องดื่มธัญพืชพร้อมชงเสริมโปรตีนจากจิ้งหรีดคือ ร้อยละ 15 โปรตีนบาร์จากจิ้งหรีดคือ ร้อยละ 3 ลูกชิ้นปลาเสริมผงจิ้งหรีดคือ ร้อยละ 4 และโปรตีนเส้นรสลาบจากจิ้งหรีดคือ ร้อยละ 5 น้ำซุปจิ้งหรีดเข้มข้นปรุงสำเร็จได้รับอัตราส่วนที่เหมาะสมคือ ปริมาณจิ้งหรีด จำนวน 200 กรัม ต่อน้ำ 1000 มิลลิลิตร เครื่องดื่มสมุนไพรเสริมเพปไทด์จากจิ้งหรีดได้รับอัตราส่วนที่เหมาะสมคือ สมุนไพรต่อเพปไทด์เข้มข้นจากจิ้งหรีด 80 ต่อ 20 สำหรับการทดสอบคุณภาพทางประสาทสัมผัสด้านความชอบโดยรวมที่มีต่อผลิตภัณฑ์ พบว่า ทุกผลิตภัณฑ์ได้รับคะแนนอยู่ระหว่างชอบเล็กน้อยถึงชอบมาก นอกจากนี้ ทุกผลิตภัณฑ์ได้รับการเลือกใช้บรรจุภัณฑ์ที่เหมาะสม และมีการออกแบบฉลากที่มีการให้ข้อมูลต่าง ๆ สำหรับผลิตภัณฑ์ต้นแบบ การทดสอบการยอมรับของผู้บริโภคทั่วไปจำนวน 100 คน เพื่อประเมินความต้องการของการตลาดและการต่อยอดในเชิงพาณิชย์สำหรับทุกผลิตภัณฑ์ พบว่า ผู้บริโภคตัดสินใจซื้อผลิตภัณฑ์มาบริโภคแน่นอน ร้อยละ 8.9 ถึง 36.17 ตัดสินใจอาจจะซื้อผลิตภัณฑ์มาบริโภค ร้อยละ 61.70 ถึง 74.30 และตัดสินใจอาจจะไม่ซื้อผลิตภัณฑ์มาบริโภคต่ำกว่าร้อยละ 15 ผลิตภัณฑ์อาหารแปรรูปจากจิ้งหรีดทั้ง 6 ผลิตภัณฑ์ได้รับการประเมินศักยภาพการผลิต การตลาด ต้นทุน/กำไรต่อหน่วย เพื่อวิเคราะห์ผลตอบแทนจากการลงทุน (%ROI) โดยพิจารณางบลงทุนส่วนวัตถุดิบ บรรจุภัณฑ์ ค่าแรงงาน และเชื้อเพลิง ค่า ROI สำหรับแต่ละผลิตภัณฑ์คือ ระหว่างร้อยละ 27.45 ถึง 69.26 ผลิตภัณฑ์อาหารแปรรูปจากจิ้งหรีดทั้ง 6 ผลิตภัณฑ์ ได้รับการถ่ายทอดเทคโนโลยีสู่ผู้ประกอบการ และหลังจากนั้นผู้ประกอบการได้ถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิตผลิตภัณฑ์ดังกล่าวสู่ลูกข่ายผู้เลี้ยงจิ้งหรีดและชุมชน นอกจากนี้จากผลการสำรวจข้อมูลผลิตภัณฑ์อาหารแปรรูปจากจิ้งหรีดที่วางจำหน่ายในตลาดโดยกิจกรรมที่ 1 ซึ่งพบว่า จังหวัดพะเยาและจังหวัดเชียงราย มีผลิตภัณฑ์อาหารแปรรูปจากจิ้งหรีดวางจำหน่ายในท้องตลาดที่ไม่หลากหลาย จากข้อมูลที่ได้รับนำไปสู่การเชื่อมโยงกับผลิตภัณฑ์อาหารแปรรูปจากจิ้งหรีดที่ได้มีการพัฒนาขึ้นจากงานวิจัยนี้ ที่พบว่ายังไม่มีวางจำหน่ายในตลาดแต่อย่างใด ประกอบกับจากผลการทดสอบการยอมรับของผู้บริโภคที่มีต่อผลิตภัณฑ์ที่พัฒนาขึ้น พบว่า ผู้บริโภคซึ่งมากกว่าร้อยละ 60 อาจจะซื้อผลิตภัณฑ์ดังกล่าวมาบริโภค ดังนั้น ผลิตภัณฑ์อาหารแปรรูปจากจิ้งหรีดทั้ง 6 ผลิตภัณฑ์นี้ จึงมีความความเป็นไปได้ที่จะมีการผลิตเพื่อจำหน่ายในเชิงพาณิชย์โดย บริษัท รวิศฟาร์มอินเตอร์ฟู้ด จำกัด และวิสาหกิจชุมชน ในลำดับต่อไป

คำสำคัญ