การพัฒนากระบวนการแผนชุมชนสู่ชุมชนเข้มแข็ง

บทคัดย่อ

การขับเคลื่อนชุมชนให้เกิดความเข้มแข็งได้มีองค์ประกอบที่สำคัญคือ ผู้นำองค์กรชุมชนฐานความรู้และฐานทรัพยากร ซึ่งจะช่วยในการพัฒนากระบวนการเรียนรู้และยกระดับคุณภาพชีวิตของคนในชุมชนให้ดีขึ้น การพัฒนากระบวนการแผนชุมชนสู่ชุมชนเข้มแข็ง เป็นงานวิจัยที่มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสถานภาพของผู้นำชุมชนและสภาพการพัฒนาชุมชน 2) ศึกษากระบวนการพัฒนาผู้นำชุมชนในการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชน 3) ศึกษาและพัฒนากระบวนการแผนชุมชนอย่างมีส่วนร่วม และ 4) ใช้ศักยภาพและความรู้ความสามารถของผู้นำชุมชนมาสร้างความเข้มแข็งของชุมชน โดยมีพื้นที่ดำเนินงานอยู่ที่ตำบลท่างาม และตำบลดงพระราม อำเภอเมือง จังหวัดปราจีนบุรี ผลงานวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงปฏิบัติการอย่างมีส่วนร่วม ใช้กิจกรรมการเรียนรู้และกระบวนการเรียนรู้ของคนในชุมชนเพื่อค้นหาและพัฒนาศักยภาพของผู้นำ และร่วมกันวางแนวทางแผนชุมชนให้เหมาะสมกับฐานทรัพยากรธรรมชาติ เศรษฐกิจ สังคม ภูมิปัญญาและวัฒนธรรม โดยการดำเนินในพื้นที่ดงพระรามและตำบลท่างาม อำเภอเมือง จังหวัดปราจีนบุรี การวิเคราะห์ข้อมูลได้จากการเก็บรวมรวมโดยกระบวนการวิเคราะห์ข้อมูลเชิงคุณภาพและปริมาณ ดังนี้ 1. สถานภาพของผู้นำชุมชนและสภาพการพัฒนาชุมชนในชุมชน เป็นการศึกษาสภาพก่อนที่จะดำเนินโครงการวิจัย โดยศึกษาข้อมูลพื้นฐานของชุมชน ด้านสังคม และองค์ความรู้ในชุมชนเศรษฐกิจ ความคิดเห็นในการรวมกลุ่มและแนวความคิดในการพัฒนาชุมชน พบว่า ชุมชนได้รับความรู้ในการประกอบอาชีพมาจากบรรพบุรุษ มีการแสวงหาความรู้เพิ่มเติมกับคนในชุมชน และส่วนใหญ่มีภาวะหนี้สิน มีความสนใจเรื่องการรวมกลุ่มอาชีพ ผู้นำที่พบคือ ผู้นำตามบทบาทหน้าที่ที่ถูกกำหนดไว้แล้ว เช่น นักการเมืองท้องถิ่น ผู้นำจากการรวมกลุ่มแบบส่งเสริมของหน่วยงานรัฐ เช่นประธานกลุ่มแม่บ้าน ประธานกลุ่มเกษตรกร 2. กระบวนการพัฒนาผู้นำชุมชน เพื่อเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนทำโดยการจัด กระบวนการเรียนรู้ของแต่ละกลุ่มกิจกรรมในพื้นที่ตำบลท่างาม ได้แก่ 1) กลุ่มทำนา 2) กลุ่มแม่บ้าน 3) กลุ่มเลี้ยงสัตว์ 4) กลุ่มวัยงาม และ 5) กลุ่มกองทุนสวัสดิการเด็กและเยาวชนตำบลท่างาม และพื้นที่ ตำบลดงพระราม ได้แก่ 1) กลุ่มเกษตรชีวภาพ 2) กลุ่มแม่บ้าน 3) กลุ่มเลี้ยงสัตว์ และกลุ่มวัยงาม เพื่อการพัฒนาศักยภาพของผู้นำ พบว่าสามารถยกระดับภาวะผู้นำ ความรู้และความสามารถของผู้นำและคนในชุมชนได้ โดยแบ่งภาวะผู้นำเป็นสองระดับคือ 1) กลุ่มที่มีภาวะผู้นำเป็นทุนเดิมอยู่แล้ว ผู้นำกลุ่มนี้มี ค ลักษณะนิสัยรักการเรียนรู้ ชอบคิด ชอบทดลองปฏิบัติ มีลักษณะเป็นผู้นำทางความคิด 2) กลุ่มที่กำลังสร้างภาวะผู้นำ กลุ่มนี้มักเป็นผู้ที่มีนิสัยรักการเรียนรู้ ชอบคิด ชอบปฏิบัติ เข้าร่วมกิจกรรมการเรียนรู้ แต่ยังไม่มีความชำนาญด้านการปฏิบัติและขาดทักษะในการถ่ายทอดความรู้ ยังไม่สามารถเป็นแกนนำในการรวมกลุ่มทำกิจกรรมได้ 3. แผนชุมชนที่ได้จากกระบวนการวิจัย เป็นแผนชุมชนที่เกิดจากความต้องการของกลุ่ม กิจกรรมต่าง ๆ ในพื้นที่ตำบลท่างาม และตำบลดงพระราม สามารถจัดกลุ่มเป็นแผนด้านต่าง ๆ ในแต่ละพื้นที่ ดังนี้ 1) ด้านอาชีพ ส่งเสริมการเรียนรู้เทคนิคชีวภาพ การคัดพันธุ์ข้าว ลานตากข้าวชุมชน ส่งเสริม การพัฒนาอาชีพเสริม เพื่อเสริมรายได้ให้แก่ชุมชน 2) ด้านการพัฒนาคุณภาพชีวิตและสุขภาวะชุมชน โดยลดรายจ่ายในครัวเรือนจากการทำน้ำยาเอนกประสงค์ แชมพูและสบู่สมุนไพร วิเคราะห์เศรษฐกิจในครัวเรือนและสังคมและการดูแลสุขภาพแบบองค์รวม 3) ด้านการศึกษาสนับสนุนกิจกรรมและการศึกษาที่สร้างสรรค์เยาวชน 4) ด้านสังคมและวัฒนธรรมชุมชนที่มุ่งส่งเสริมวัฒนธรรมดั้งเดิมและการอยู่ร่วมกันในชุมชน 5) ด้านสิ่งแวดล้อมที่สนับสนุนระบบเกษตรและเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม การเฝ้าระวังคุณภาพน้ำในแม่น้ำ 6) ด้านพลังงานทดแทน สนับสนุนการทำแก๊สชีวภาพ พืชพลังงานทดแทน และพลังงานทดแทนอื่น ๆ 4. การใช้ศักยภาพและความรู้ความสามารถของผู้นำชุมชน มาสร้างความเข้มแข็งของชุมชน จากการกระบวนการวิจัยนี้ ได้ค้นหาผู้นำที่มีความรู้ความสามารถในการถ่ายทอดความรู้ที่ปฏิบัติมาให้แก่ผู้ที่สนใจได้ และเป็นผู้นำในการทำกิจกรรมกลุ่มเสริมสร้างแนวคิดในการรวมกลุ่ม เพื่อการพัฒนาชุมชนตลอดจนพัฒนาลักษณะการเป็นผู้นำมาสร้างความเข้มแข็งของชุมชน ซึ่งผู้นำแต่ละคนมีศักยภาพในการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนต่างกัน เนื่องจากแต่ละคนมีประสบการณ์ องค์ความรู้ และความสนใจต่างกัน

คำสำคัญ