การพัฒนารูปแบบกลยุทธ์ในการจัดทำแผนชุมชนเพื่อนำไปใช้ประโยชน์ตามแนวปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงสู่คุณภาพชีวิตที่ยั่งยืน

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาชุมชนที่มีการทำแผนชุมชนที่มีคุณภาพในระดับดีมากไปสู่การพัฒนากิจกรรมพึ่งตนเอง เพื่อนำมาวิเคราะห์ปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จ และสังเคราะห์เงื่อนไขปัจจัยเหล่านั้นนำมาปรับปรุงกระบวนการในการพัฒนาแผนพึ่งตนเองไปสู่การปฏิบัติ เพื่อให้เกิดประโยชน์ตามแนวปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงสู่คุณภาพชีวิตที่ยั่งยืนกลุ่มตัวอย่างที่ใช้แบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม เพื่อให้สอดคล้องกับวัตถุประสงค์ เหมาะสมกับเครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูล แบ่งออกเป็น 4 ชุด ได้แก่กลุ่มที่ 1 การสอบถามผู้นำครอบครัว จำนวน 479 ราย และการสัมภาษณ์ผู้นำครอบครัว 199 ราย กลุ่มที่ 2 การสัมภาษณ์ผู้บริหารชุมชน 102 ราย และกลุ่มที่ 3 การสัมภาษณ์ชุมชนดีเด่นระดับประเทศภาคเหนือ จำนวน 6 ชุมชน ผลการวิจัย ชุดที่ 1 จากแบบสอบถาม ผู้นำครอบครัว จำนวน 479 ราย ตอบวัตถุประสงค์ข้อที่ 1 ศึกษาชุมชนที่มีการทำแผนชุมชนที่มีคุณภาพในระดับดีมากไปพัฒนาสู่กิจกรรมพึ่งตนเองนำไปสู่การปฏิบัติ และการนำไปใช้ประโยชน์ตามแนวปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง พบว่า ด้านกิจกรรมพึ่งตนเองพัฒนาชุมชนด้วยแนวคิด 4 พ ในภาพรวม ทั้ง 4 ด้าน มีค่าคะแนนเฉลี่ยรวม 3.28 อยู่ในระดับปานกลาง เมื่อพิจารณาเป็นรายข้อพบว่า ลำดับแรกด้านพัฒนาพื้นที่ อยู่ในมีค่าคะแนนเฉลี่ย 3.71 อยู่ในระดับมาก รองลงมาพัฒนาคน มีค่าคะแนนเฉลี่ย 3.44 อยู่ในระดับปานกลาง ด้านพัฒนาเศรษฐกิจและแหล่งรายได้ มีค่าคะแนนเฉลี่ย 3.09 อยู่ในระดับปานกลาง และลำดับสุดท้าย ด้านพัฒนาแผนชุมชน มีค่าเฉลี่ย 2.89 จากการประชุมกลุ่มย่อยได้แนวทางปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จของชุมชน ในการนำแผนพึ่งตนเองนำไปสู่การปฏิบัติ และการนำไปใช้ประโยชน์ตามแนวปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงสู่คุณภาพชีวิตที่ยั่งยืน พบว่า 1) ด้านการพัฒนาคน มีการส่งเสริมพัฒนาผู้นำชุมชน 2) ด้านการพัฒนาพื้นที่ คนในชุมชนพัฒนาแหล่งท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ 3) ด้านการพัฒนาเศรษฐกิจและแหล่งรายได้ ผู้นำชุมชนส่งเสริมการจัดตั้งกลุ่มอาชีพ กลุ่มออมทรัพย์ และแปรรูปผลผลิต 4) ด้านการพัฒนาแผนชุมชนมีการวางแผนจัดลำดับความสำคัญด้วยการทำประชาพิจารณ์ ชุดที่ 2 จากการสัมภาษณ์เชิงลึก ตอบวัตถุประสงค์ข้อที่ 2 ปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จของชุมชน ในการนำแผนพึ่งตนเองไปสู่การปฏิบัติ และการนำไปใช้ประโยชน์ตามแนวปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ด้านผู้นำครอบครัว จำนวน 199 ราย พบว่า 1) ด้านการพัฒนาคน ผู้นำมีความอ่อนน้อมถ่อมตน ให้เกียรติซึ่งกันและกัน และเยาวชนมีการสืบสานการเรียนรู้วัฒนธรรมประเพณี ภูมิปัญญาชาวบ้าน และพัฒนาความรู้ความสามารถของคนในชุมชนให้เกิดอัตลักษณ์ของตนเอง 2) ด้านการพัฒนาพื้นที่ พัฒนาสิ่งแวดล้อมให้น่าอยู่รวมไปถึงการดูแลความปลอดภัยในชุมชนของตนเอง 3) ด้านการพัฒนาเศรษฐกิจและแหล่งรายได้ ค้นหาศักยภาพอันโดดเด่นของชุมชน มีการจัดตั้งกลุ่มชมรมเกษตร กลุ่มสหกรณ์ออมทรัพย์ กลุ่มทำปุ๋ยอินทรีย์ชีวภาพใช้เองภายในชุมชน 4) ด้านการพัฒนาแผนชุมชน ต้องมีความสามัคคีร่วมมือร่วมใจเกิดขึ้นในชุมชน ด้านผู้บริหารชุมชน จำนวน 102 ราย พบว่า 1)ด้านการพัฒนาคน ผู้นำชุมชนต้องไม่เห็นแก่ประโยชน์ส่วนตัวและพวกพ้องเป็นนักพัฒนาไขว่คว้าหาความรู้อยู่เสมอ และเป็นแบบอย่างในการใช้ชีวิตแบบเศรษฐกิจพอเพียงในการกระตุ้นให้ชุมชนหันมาสนใจชุมชนของตนเองให้มีความเสียสละตระหนักถึงการเห็นประโยชน์ส่วนรวมมากว่าส่วนตัว และมีความสามัคคีในการเข้าร่วมประชุมประชาคม 2) ด้านการพัฒนาพื้นที่ ให้จัดลำดับความสำคัญการกำหนดอนาคตของหมู่บ้านร่วมกันว่าต้องการให้เกิดการพัฒนาในด้านใดบ้าง 3) ด้านการพัฒนาเศรษฐกิจและแหล่งรายได้ การจัดประชุมค้นหาสภาพปัญหาหรือค้นหาภูมิปัญญาจากอดีต – ปัจจุบันแลกเปลี่ยนประสบการณ์ และกำหนดอัตลักษณ์ความเป็นตัวตนของคนในชุมชนไปสู่การพัฒนาผลิตภัณฑ์ท้องถิ่น พร้อมทั้งสนับสนุนส่งเสริมฝึกอบรมทางวิชาชีพให้กับคนในชุมชนในการต่อความรู้เพื่อพัฒนาศักยภาพของคนในชุมชน 4) ด้านการพัฒนาแผนชุมชน ผู้นำชุมชนมีการประชุมประชาคมในชุมชนประจำทุกเดือนเพื่อจัดทำแผนพัฒนาชุมชน และจัดลำดับความสำคัญเพื่อรวบรวมวิเคราะห์ สังเคราะห์ข้อมูลที่จะสามารถแก้ไขปัญหาของชุมชนของตนเอง ชุดที่ 4 จาการสัมภาษณ์เชิงลึก และการประชุมกลุ่มย่อย ตอบวัตถุประสงค์ข้อที่ 3 และข้อ 4 (ผู้นำชุมชน และผู้บริหารชุมชน) ที่เป็นตัวแทนภาคเหนือดีเด่นระดับจังหวัด และระดับประเทศ ของสำนักงาน กปร. จำนวน 6 จังหวัด มีเงื่อนไขและปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จของชุมชนในการนำแผนพึ่งตนเองนำไปสู่การปฏิบัติ และการนำไปใช้ประโยชน์ตามแนวปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงสู่คุณภาพชีวิตที่ยั่งยืน พบว่า 1. เงื่อนไข ปัจจัยที่จะประสบความสำเร็จของชุมชนในการพึ่งตนเอง (ด้านผู้นำชุมชน) มี 4 ด้านคือ 1) มีจิตสาธารณะรู้จักความเสียสละในการทำประโยชน์เพื่อส่วนรวม 2) เป็นผู้นำระบบประชาธิปไตยโดยการมีการกระจายอำนาจให้มีส่วนร่วม 3) ผู้นำเป็นผู้มีวิสัยทัศน์ มองการณ์ไกล เป็นนักพัฒนา 4) ผู้นำจะต้องมีทีมงานที่เข้มแข็งเหมือนมีเพื่อนร่วมทางร่วมแก้ปัญหา 2. เงื่อนไข ปัจจัยที่จะประสบความสำเร็จของชุมชนในการพึ่งตนเอง (ด้านชุมชน) มี 3 ด้านคือ 1) คนในชุมชนต้องมีความรัก ความสามัคคี มีความเอื้ออารีย์ต่อกันในการเข้ามามีส่วนร่วมในกิจกรรมต่าง ๆ 2) คนในครอบครัวจะต้องมีจิตสำนึก เติมเต็มการดูแลซึ่งกันและกันแสดงถึงการให้ที่มีความหมาย ก่อเกิดประโยชน์ มีส่วนร่วมพร้อมทั้งร่วมมือสร้างภาคีเครือข่ายในชุมชน 3) ความพร้อมด้านบุคลากรของชุมชน และคนในชุมชนต้องใช้ทรัพยากรในชุมชนอย่างประหยัดและเกิดมูลค่าเพิ่มเพื่อสร้างรายได้ 3. แนวทางการปรับปรุงกระบวนการพัฒนาแผนพึ่งตนเองสู่การปฏิบัติ มี 10 ด้านคือ 1)ต้องสร้างผู้นำในชุมชนที่มีจิตอาสาและให้เกิดจากการรวมตัวของกลุ่มคนทำงานที่มีจิตใจดี มีความตั้งใจจริงและเป็นที่ยอมรับ น่าเชื่อถือ 2)รู้ปัญหาที่เป็นจริงภายในชุมชน และการใช้ประโยชน์จากชุมชนพร้อมทั้งดูแลทรัพยากรสิ่งแวดล้อมให้มีความสมบูรณ์และมีคุณค่าอย่างยั่งยืน 3)ต้องนำบ้าน วัด โรงเรียน มาบูรณาการในกิจกรรมทุกกระบวนการของชุมชน 4)ผู้นำต้องศึกษาดูงานจากชุมชนที่จัดทำแผนชุมชนดีเด่น หรือจากชุมชนอื่นที่เข้มแข็งแล้วมาพัฒนาชุมชนของตนเอง 5) มีการ บูรณาการในการจัดสรรงบประมาณในโครงการต่าง ๆ อย่างเป็นธรรม 6)การเตรียมความพร้อมของคนชุมชนในการเป็นเจ้าบ้านที่ดี กล้าคิด กล้าตัดสินใจในการประสานงานกับแหล่งงานจากภายนอก และรักษาผลประโยชน์ของชุมชน 7)ต้องให้คนในชุมชนหวงแหนอนุรักษ์สืบทอดภูมิปัญญาท้องถิ่นภูมิใจในรากเหง้าของตน และรู้จักการคิดอย่างสร้างสรรค์อย่างมีอัตลักษณ์ของชุมชนเพื่อให้เกิดการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง 8)ให้โอกาสกับเยาวชนในการสืบทอดการเป็นผู้นำให้กับเยาวชนรุ่นต่อไปประกาศให้คนในชุมชนเห็นว่าเด็กและเยาวชนเป็นสมบัติของชุมชน 9)ต้องมีการประเมินผลการทำงานทั้งกระบวนการ และตรวจสอบผลการบริหารงานในชุมชน10)การประชาสัมพันธ์แผนให้สามารถขยายผลไปยังหมู่บ้านอื่น ๆ ให้มาศึกษาดูงานหรือเป็นต้นแบบในการพัฒนาหมู่บ้านตามแนวทางปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงให้เกิดผลสำเร็จและเป็นต้นแบบในการพัฒนาหมู่บ้านอื่น ๆ จากผลสรุปการวิจัยที่ค้นพบที่จะพัฒนารูปแบบกลยุทธ์ในการจัดทำแผนชุมชนเพื่อนำไปใช้ประโยชน์ตามแนวปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงสู่คุณภาพชีวิตที่ยั่งยืนสิ่งที่พบเชิงประจักษ์ควรมีองค์ประกอบ 4 กลยุทธ์ คือ 1)เพิ่มขีดความสามารถผู้นำชุมชน 2)สร้างระบบการจัดการความรู้ในชุมชน 3)การพัฒนาเศรษฐกิจชุมชนให้เข้มแข็ง 4)ศูนย์เรียนรู้เศรษฐกิจพอเพียง

คำสำคัญ