การพัฒนาระบบเกษตรนาแปลงใหญ่เพื่อเพิ่มขีดความสามารถการแข่งขันของเกษตรกรผู้ปลูกข้าวในเขตพื้นที่ภาคเหนือตอนบน

บทคัดย่อ

ในการศึกษาครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์ประสิทธิผลการผลิตข้าวนาแปลงใหญ่ วิเคราะห์แนวทางการตัดสินใจต่อการใช้ปัจจัยการผลิตอย่างเหมาะสม การเพิ่มขีดความสามารถการแข่งขันการค้าข้าวระบบเกษตรนาแปลงใหญ่ วิเคราะห์ปัจจัยที่ส่งผลต่อความเข้มแข็งในการบริหารจัดการกลุ่มเกษตรกร และ พัฒนาระบบสนับสนุนการตัดสินใจการผลิตของระบบเกษตรนาแปลงใหญ่ โดยใช้แนวคิด DEA กระบวนการ AHP และ Fuzzy AHP รวมถึงการใช้เทคนิคการประมวลผลในเชิงวิเคราะห์แบบออนไลน์ (OLAP) จากการศึกษาพบว่า วิธีการผลิตข้าวที่สอดคล้องกับวิถีการผลิตของเกษตรกรคือการใช้วิธีเขตกรรมแบบนาดาซึ่งช่วยให้ดูแลวัชพืชและศัตรูพื้นที่เพาะปลูกง่ายกว่านาหว่าน ซึ่งเกษตรกรทุกรายก็ยอมรับว่าการทานาดาให้ผลผลิตที่ดีกว่าแต่ที่เลือกใช้นาหว่านเนื่องจากต้นทุนแรงงานของนาดาสูงกว่านาหว่าน อีกทั้งการปลูกแบบนาดายังเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม อย่างไรก็ดีนาดาสามารถจัดการกับขั้นตอนการผลิตได้โดยอาศัยการใช้แรงงานแลกเปลี่ยนมียังมีผลผลิตพลอยได้อีกด้วย สาหรับการวิเคราะห์ประสิทธิภาพการผลิตพบว่า เกษตรกรผู้ปลูกข้าวนาแปลงใหญ่มีประสิทธิภาพการผลิตที่สูงขึ้นเมื่อเปรียบเทียบกับการผลิตเดิมก่อนที่เกษตรกรจะปรับรูปแบบวิธีเขตกรรม ซึ่งส่วนใหญ่มีประสิทธิภาพระดับมากที่สุด มีปัจจัยการผลิตส่วนเกิน (input slack) สูงสุดเพียง 4 ปัจจัย และส่วนใหญ่ควรปรับลดปัจจัยส่วนเกินเพียง 2-3 ปัจจัย โดยเฉพาะจานวนแรงงานในการผลิตและปุ๋ยเคมี ขณะที่ผลได้ต่อขนาด (Economy of Scale) ในภาพรวมอยู่ในระยะผลได้ต่อขนาดที่เพิ่มขึ้น (IRS) การวิเคราะห์แนวทางการตัดสินใจต่อการใช้ปัจจัยการผลิตอย่างเหมาะสมคานึงถึงองค์ประกอบด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม พบว่า ค่าน้าหนักความสาคัญของพืชทางเลือกแต่ละชนิดมีค่าแตกต่างกันเพียงเล็กน้อยแต่ก็ได้แสดงให้เห็นว่าเกษตรกรให้ความสาคัญกับการปลูก ข้าวญี่ปุ่น มากที่สุด รองลงมา คือ ข้าวเจ้านาดา ข้าวเหนียวนาดา กระเทียม ข้าวเจ้านาหว่าน และข้าวเหนียวนาหว่าน ตามลาดับ โดยเกษตรกรมีความเห็นร่วมกันว่าหลักเกณฑ์ย่อย (sub-criteria) ที่มีบทบาทสาคัญต่อการตัดสินใจมากที่สุด 3 อันดับแรก คือ ปัจจัยราคา รองลงมา คือ การส่งเสริมจากภาครัฐบาล และต้นทุนการผลิต พฤติกรรมการบริโภคข้าวเหนียวเขี้ยวงูและข้าวเจ้าหอมมะลิส่วนใหญ่ผู้บริโภคซื้อข้าวสารบรรจุถุงและข้าวหุงสุกเพื่อการบริโภค โดยเหตุผลที่ผู้บริโภคทานข้าวเหนียวและข้าวเจ้าหอมมะลิเนื่องจากคนในครอบครัวบริโภคเป็นประจาอยู่แล้ว ปัจจัยที่สาคัญในการตัดสินใจซื้อ คือ ปัจจัยด้านราคา ด้านผลิตภัณฑ์ ช่องทางการจาหน่าย และการส่งเสริมการตลาด ตามลาดับ และเนื่องจากผู้บริโภคให้ความสาคัญกับราคาที่สอดคล้องกับปริมาณและคุณภาพของสินค้า สามารถหาซื้อได้ง่าย การจาหน่ายผ่านทางออนไลน์เป็นอีกช่องทางหนึ่งที่ได้รับความนิยมจากผู้บริโภค ดังนั้นผู้จาหน่ายจะต้องไม่ละเลยประเด็นดังกล่าวเพื่อให้เกิดความสมดุลทั้งผู้ผลิตและผู้บริโภค สาหรับแนวทางการยกระดับความเข็มแข็งการดาเนินงานในการบริหารจัดการกลุ่มเครือข่ายเกษตรกรผู้ปลูกข้าวนาแปลงใหญ่ จะต้องคานึงถึงปัจจัย 4 ด้าน ได้แก่ ปัจจัยด้านผู้นาที่ต้องมีวิสัยทัศน์กว้างไกล มีจิตสาธารณะ สร้างสามารถสร้างแรงจูงใจให้กับสมาชิกกลุ่มให้ดาเนินกิจกรรมของกลุ่มให้อยู่รอดได้ในช่วงเวลาที่เกิดการเปลี่ยนแปลง ปัจจัยด้านทรัพยากร การมีทรัพยากรที่เพียงพอหรือเหมาะสมจะช่วยให้กลุ่มมีการประสานงานหรือดาเนินงานได้อย่างมีประสิทธิภาพนาไปสู่ความสาเร็จของกลุ่ม ปัจจัยด้านการบริหารจัดการ กลุ่มต้องมีการวางแผนงานและดาเนินงานตามแผนเพื่อให้บรรลุวัตถุประสงค์ของกิจกรรมนั้นๆ และปัจจัยด้านเทคโนโลยีและการสื่อสาร เกษตรกรจะต้องยอมรับและส่งเสริมการใช้เทคโนโลยีเพื่อให้เกิดการเรียนรู้และนาไปสู่การเป็น Smart Farmer ในอนาคต การพัฒนาระบบธุรกิจอัจฉริยะสนับสนุนการตัดสินใจสาหรับระบบเกษตรนาแปลงใหญ่มีการนาเสนอข้อมูล เช่น ราคาตลาด ผลผลิต ต้นทุนการผลิตข้าว การเก็บเกี่ยว ปัจจัยการผลิต เทคนิควิธีการเพาะปลูก แหล่งทรัพยากรในชุมชน สภาพอากาศในแต่ละพื้นที่ โดยนาเสนอในรูปแบบของลูกบาศก์ข้อมูล (Data Cube) และมีการแสดงผลข้อมูลแบบเจาะลึกเฉพาะส่วน (Drill Down) และแสดงภาพรวมในรูปแบบของกราฟ ได้ทาการประเมินความพึงพอใจของระบบจากผู้ใช้บริการพบว่าผู้ใช้บริการสารสนเทศมีความพึงพอใจอยู่ในระดับมาก ผลการศึกษาแสดงให้เห็นว่าระบบธุรกิจอัจฉริยะ (Business Intelligence) ที่พัฒนาขึ้นสามารถใช้เป็นข้อมูลที่ช่วยสนับสนุนการตัดสินใจสาหรับสถานการณ์การเพาะปลูก การตลาด และการใช้เทคโนโลยี ของการปลูกข้าวในปัจจุบันได้ คาสาคัญของโครงการวิจัย 1) ระบบนาแปลงใหญ่ 2) ประสิทธิภาพ 3) ขีดความสามารถ 4) รูปแบบการบริหาร 5) ระบบการตัดสินใจ

คำสำคัญ